Više od dvije decenije, prisustvo američkih vojnika na Kosovu nije samo dio mirovne misije NATO-a, već i jedan od glavnih garancija bezbjednosti zemlje.
Sada, dok Sjedinjene Države preispituju svoje vojne obaveze u Evropi i zahtijevaju da evropski saveznici preuzmu veću odgovornost za odbranu kontinenta, pitanja o budućnosti ovog prisustva dobila su novi značaj.
U središtu promjena je koncept NATO 3.0, koji ima za cilj novu podjelu odgovornosti između dvije strane Atlantika.
Kosovo nije izuzeto iz ovih dešavanja.
Čitajte:
Zašto je smanjenje KFOR-a više od vojnog pitanja?Misija NATO-a, KFOR, prisutna na Kosovu od kraja rata 1999. godine, započela je proces reorganizacije. Od hiljada američkih vojnika koji su služili na Kosovu nakon rata, danas je ostalo manje od 600. Nema potvrda o odlucu za njihovo dalje smanjivanje.
Međutim, promjene u strukturi američkih snaga i planovi za reorganizaciju KFOR-a otvorili su diskusiju o tome da li bi se uloga SAD u bezbjednosti Kosova mogla promijeniti.
Za kosovskog premijera, Aljbina Kurtija, budućnost američkog prisustva mora biti bazirana na održivoj vojnoj posvećenosti. On je pozvao na transformaciju kampa Bondsteel u stalnu američku bazu.
"Takvo prisustvo bi služilo kao garant mira i bezbjednosti na Kosovu i u regionu i kao strateška baza za operacije NATO-a u jugoistočnoj Evropi", rekao je Kurti.
Promjena u Bondsteelu, mnogo pitanja
U kampu Bondsteel 12. oktobra dogodila se promjena u komandnoj strukturi američkih snaga na Kosovu. Prvi put za više od decenije, aktivne jedinice američke vojske preuzele su vođstvo nad Regionalnom komandom Istoka KFOR-a od Nacionalne garde Floride.
Promjena može djelovati tehnički, ali dolazi u vrijeme kada Vašington preispituje svoje vojno prisustvo u Evropi.
Pripadnici Nacionalne garde obično služe sa skraćenim radnim vremenom van perioda mobilizacije, dok aktivne jedinice čine vojnici sa punim radnim vremenom.
Američka vojska je opravdala rotaciju raspoloživošću snaga i potrebama misije. Ali nije pojasnila da li ovu promjenu prate promjene u broju vojnika, kapacitetima ili odgovornostima na Kosovu.
Kosovski servis Radija Slobodna Evropa (RSE) tražio je pojašnjenje od Ministarstva odbrane SAD o prirodi rotacije i mogućim planovima za prisustvo SAD na Kosovu do 2026. i 2027. godine, ali nije dobio odgovor.
Signali o promjenama, međutim, stizali su već mjesecima.
U junu je Američka evropska komanda potvrdila za RSE da će američki doprinos KFOR-u biti podložan postepenim prilagođavanjima, u skladu sa pregledom koji vode vojne strukture NATO-a.
Čitajte:
SAD najavio 'prilagođavanje doprinosa' u KFOR-uČak ni tada nisu dati detalji o prirodi ili obimu promjena.
Sada NATO potvrđuje da je reorganizacija KFOR-a u toku.
U pisanom odgovoru Radiju Slobodna Evropa, zvaničnik Alijanse to povezuje sa prelaskom ka konceptu NATO 3.0.
"Kako se Alijansa kreće ka konceptu NATO 3.0, proces reorganizacije KFOR-a će joj omogućiti da održi isti strateški uticaj, uz efikasnije korišctenje resursa i pod kontinuiranim evropskim vodstvom", navodi se u odgovoru.
NATO naglašava da mandat KFOR-a, kako ga definišu Ujedinjene nacije (UN), ostaje nepromijenjen, kao i njegova posvećenost bezbjednosti svih zajednica na Kosovu i stabilnosti na Zapadnom Balkanu.
Međutim, ne pojašnjava da li je američka rotacija u Bondsteelu dio ove reorganizacije.
Nisu odgovorili ni Vlada i Ministarstvo odbrane Kosova, na šta je Radio Slobodna Evropa zatražio pojašnjenje da li su obaviješteni o mogućim promjenama u američkom kontingentu i da li su dobili garancije za nastavak prisustva SAD u KFOR-u.
Iz Vašingtona nova podjela odgovornosti
Ono što se dešava na Kosovu je samo jedan dio mnogo šireg preispitivanja vojne uloge SAD u Evropi.
Decenijama su Sjedinjene Države obezbjeđivale veliki dio snaga, opreme i kapaciteta od kojih zavisi odbrana kontinenta.
Ali američka administracija želi da se ovaj teret podijeli drugačije.
U februaru je visoki zvaničnik Pentagona Elbridge Colby predstavio viziju NATO 3.0: Evropa bi preuzela primarnu odgovornost za konvencionalnu odbranu kontinenta, dok bi SAD ostale dio Alijanse, ali sa redefinisanom ulogom.
Čitajte:
Trump stigao u Ankaru na NATO samitČetiri mjeseca kasnije, američki ministar odbrane Pete Hegseth najavio je preispitivanje raspoređivanja američkih snaga u Evropi.
"Da bi se to postiglo, Ministarstvo rata će tokom narednih šest mjeseci preispitati raspoređivanje američkih snaga i njihovih vojnih baza u Evropi", izjavio je Hegseth 18. juna.
Preispitivanje se ne odnosi samo na broj vojnika koje SAD mogu da drže na kontinentu.
Prema analizi Centra za strateške i međunarodne studije (CSIS), objavljenoj u avgustu, ona takođe uključuje lokaciju snaga i vojne kapacitete koje će Vašington nastaviti da nudi NATO-u.
Radio Slobodna Evropa je iz svojih izvora saznao da bi rezultati ovog procesa mogli biti objavljeni oko kraja novembra.
Oni bi takođe mogli pružiti više jasnoće o planovima Pentagona na Kosovu.
Jim Townsend, bivši zamjenik pomoćnika američkog sekretara odbrane, očekuje da će američki kontingent na Kosovu biti dio pregleda.
Prema njegovim riječima, odluke o KFOR-u neće se donositi izolovano od drugih vojnih prioriteta SAD.
"Kakva god da je odluka Alijanse, američki doprinos će biti određen u skladu sa tim. Jer kada NATO preispituje raspoređivanje snaga, kao što je slučaj sa KFOR-om, zemlje članice mogu da se dogovore o određenom pravcu. Zatim određuju koje vrste snaga su potrebne za njegovo sprovođenje", kaže Townsend za program Expose Kosovskog servisa RSE.
Promjene u podjeli odgovornosti između SAD i Evrope nisu nove. One se kontinuirano dešavaju od kraja Hladnog rata.
Ali Townsend ovog puta vidi važnu razliku: američki pritisak na evropske saveznike mogao bi da učini promjene "bržim" i "većim".
Evropa možda ima više odgovornosti, ali da li ima kapacitete?
Preuzimanje većih odgovornosti od strane Evrope ne znači samo dodavanje vojnika.
Decenijama su se operacije NATO-a oslanjale na američke kapacitete koje mnoge evropske zemlje ne posjeduju u istoj mjeri.
Među njima su: obavještajni rad i nadzor, strateški transport, dopunjavanje gorivom u tokom leta aviona, protivvazdušna odbrana i sistemi za dugometne udare.
Neki od ovih kapaciteta mogli bi se prebaciti ili smanjiti, u skladu sa novim američkim prioritetima.
Townsend kaže da evropski saveznici razmatraju načine da nadoknade potencijalne promjene, ali upozorava da se oprema, specijalizovano osoblje i kapaciteti za zajedničke operacije ne obezbjeđuju u kratkom roku.
"Američka vojska ima više vojnih kapaciteta i opreme od evropskih vojski. Čak i kada Evropljani imaju sličnu opremu, imaju je manje. Popunjavanje ovih praznina zahtijeva vrijeme", kaže on.
Međutim, izazovi ukupne odbrane Evrope nisu nužno isti kao i oni NATO misije na Kosovu.
Čitajte:
Senatori SAD: Kosovo predložilo finansijski sporazum da Bondstil bude stalna baza SADKFOR nije snaga raspoređena za konvencionalnu odbranu teritorije NATO-a, već mirovna misija, sa mandatom da doprinese održavanju bezbjednog okruženja i slobode kretanja.
Njegov značaj je takođe dokazan tokom tenzija na sjevernom dijelu Kosova, gdje su Srbi većinsko stanovništvo, uključujući i sukobe 2023. godine, kada je bilo i povrijeđenih propadnika KFOR-a.
U sadašnjoj bezbjednosnoj strukturi, Kosovska policija je prva koja reaguje, EULEX druga, a KFOR treća.
Misija takođe ima rezervne snage koje mogu biti raspoređene u slučaju pogoršanja situacije.
Štaviše, većina trupa KFOR-a sada dolazi iz evropskih zemalja, a misiju predvodi evropski komandant.
Analiza Međunarodnog centra za odbranu i bezbednost (ICDS), (https://icds.ee/en/europeanising-nato-crisis-management-and-cooperative-security/) objavljena u septembru, procjenjuje da Evropljani mogu lakše zamijeniti američke kapacitete u KFOR-u nego one koje SAD pružaju za ukupnu odbranu Evrope.
Ali ovo je samo jedna strana priče.
Ne samo koliko vojnika, već šta oni predstavljaju
Čak i ako evropske zemlje uspiju da zamijene dio američkog kontingenta, to nužno ne znači da će efekat prisustva KFOR-a ostati isti.
Za stručnjake, težina koju američki vojnici imaju na Kosovu nije povezana samo sa njihovim vojnim kapacitetima, već i sa političkom i strateškom porukom koju nosi američko prisustvo.
Michael O'Hanlon, stručnjak za odbranu u Institutu Brookings u Vašingtonu, ne vidi veću prepreku da Evropljani kompenzuju američke borbene sposobnosti na Kosovu.
Njegova zabrinutost je druge vrste: kakvu bi poruku poslalo veliko smanjenje ili potpuni odlazak američkih snaga?
"Nisam toliko zabrinut za borbene kapacitete. Za mene je važno da određeni broj američkih vojnika ostane na Kosovu. Možda bi nekoliko stotina bilo dovoljno da se održi posvećenost i prisustvo SAD i da se osigura da Srbija ne stvori utisak da su Sjedinjene Države izgubile interesovanje za Kosovo", kaže O’Hanlon za Kosovski servis RSE.
Analiza ICDS-a takođe upozorava da bi američko povlačenje moglo imati političke posljedice.
Kako se navodi u analizi, takav razvoj događaja mogao bi uticati na planove i procene srpskih nacionalističkih snaga na Kosovu, dok bi Rusija u tome mogla videti priliku za ostvarivanje svojih interesa.
Za penzionisanog američkog pukovnika Raya Wojcika iz Centra za međunarodnu odbranu i bezbjednost, pitanje ide dalje od Kosova.
On smatra da veća koncentracija SAD u pacifičkom regionu ne bi trebalo da ide na uštrb američkog prisustva u Evropi.
"Evropsko vođstvo ne bi trebalo da znači odsustvo Amerike. To bi bila greška. Ako značajno smanjimo naše snage u Evropi, uključujući Balkan, da bismo se fokusirali na Pacifik, rizikujemo da izgubimo svoj uticaj", rekao je Wojcik za RSE.
Prema njegovim riječima, Sjedinjenim Državama trebaju saveznici, a evropska bezbjednost ostaje usko povezana sa globalnom bezbjednošću.
Što se tiče nedavne rotacije u Bondsteelu, Wojcik pominje nekoliko mogućih objašnjenja: reorganizacija snaga, spremnost jedinica ili bezbjednosna situacija.
Ali ne može da potvrdi koje od njih zapravo stoji iza američke odluke.
Čitajte:
Od Bliskog istoka do Kosova: I Bondstil tema nakon dešavanja u IranuO’Hanlon još ne vidi razlog za uzbunu, iako upozorava da buduće odluke u Vašingtonu iziskuju pažnju.
"Znamo da neki zvaničnici u Pentagonu pokušavaju da značajno smanje američko angažovanje u Evropi. Takođe znamo da predsjednik i potpredsjednik SAD imaju ambivalentan stav prema NATO-u uopšte", kaže on.
"Dakle, ovo je nešto što treba pažljivo pratiti. Još nisam u stanju visoke pripravnosti, ali mislim da je potrebna budnost, pažnja i, ako je potrebno, protivljenje ovim naporima", dodaje O’Hanlon.
Od Njemačke i Italije do Poljske i Rumunije, oko 80.000 američkih vojnika je raspoređeno u Evropi, prema podacima objavljenim 2026. godine.
Oni služe stalno ili na rotacionoj osnovi i podržavaju bezbjednost kontinenta.
Kosovo zauzima malo mjesto na ovoj mapi, ali, kako Wojcik upozorava, njegovo potpuno napuštanje moglo bi da skupo košta region.