Mogu li Dodik i Čović urušiti Bosnu i Hercegovinu?

U Mostu Radija Slobodna Evropa razgovaralo se tome da li bi moglo doći do promjene Dejtonskog sporazuma i šta bi u tom slučaju bilo s Bosnom Hercegovinom. Sagovornici su bili Tanja Topić, politička analitičarka iz Banjaluke, i Vedran Džihić, predavač na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Beču.

Bilo je riječi o tome koliko je ozbiljna kampanja za preispitivanje Dejtonskog sporazuma koju vode bivši predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik i lider bosanskohercegovačkih Hrvata Dragan Čović, šta je stvarni cilj Dodikovih napada na Dejtonski sporazum - osamostaljenje Republike Srpske ili nastojanje da taj enitet dobije još veće nadležnosti i da li Čović traži da se izmjenama Dejtonskog sporazuma omogući formiranje trećeg, hrvatskog entiteta u Bosni i Hercegovini.

Razgovaralo se i o tome može li se Dejtonski sporazum mijenjati bez nove međunarodne konferencije o Bosni i Hercegovini, zašto Srbija i Hrvatska, koje su zajedno sa Bosnom i Hercegovinom potpisnice Dejtonskog sporazuma, šute na Dodikove i Čovićeve inicijative, zašto Evropska unija odlučnije ne reaguje na napade na Dejtonski sporazum, kao i o tome da li bi se Republika Srpska mogla otcijepiti od Bosne i Hercegovine mirnim putem kao što tvrdi Milorad Dodik ili bi svaki pokušaj otcjepljenje izazvao rat.

Mogu li Dodik i Čović urušiti BiH?

Omer Karabeg: Milorad Dodik i Dragan Čović najavljuju preispitivanje Dejtonskog sporazuma. Koliko su njihove namjere ozbiljne?

Tanja Topić: Oni definitivno ne odustaju od tih planova koje nastoje realizovati već desetak godina. Mislim da su posebno intenzivirali sve moguće lobističke radnje i pokušavaju da iskoriste dolazak nove američke administracije jer misle da bi novi predsjednik SAD mogao da ih podrži u tim njihovim namjerama.

Ako u ugovoru sa jednom lobističkom kućom, iza koga stoji Milorad Dodik i vrh Republike Srpske, piše da je cilj lobiranja nezavisnost Republike Srpske, onda to govori da su namjere ozbiljne, drugo je pitanje da li su realistične.

Vedran Džihić: Milorad Dodik i Dragan Čović kontinuirano rade na onemogućavanju normalnog, funkcionalnog i suverenog državnog okvira političke zajednice zvana Bosna i Hercegovina. Kod Milorada Dodika to je mnogo agresivnije s pozivom na secesiju Republike Srpske, dok se kod Dragana Čovića to očituje kroz indirektne ili direktne pozive za daljom etnoteritorijalizacijom Bosne i Hercegovine koja bi podrazumijevala formiranje trećeg, hrvatskog entiteta.

Iako dolaze iz različitih ideoloških miljea, koji su bili sukobljeni u prošlom ratu, oni su, rekao bih, sijamski blizanci jer imaju slične interese i namjere. Svakako im je centralna namjera da država Bosna i Hercegovina bude što slabija kako bi oni i njihove klijentelističko-koruptivne političke stranke - SSND i HDZ akumulirali moć i bogatstvo u područjima koje kontrolišu. Tako da su njihove namjere ozbiljne, a da li su realne ostaje da vidimo.

Dodikov cilj

Omer Karabeg: Šta je stvarni cilj Dodikovih napada na Dejtonski sporazum, da li nezavisnost Republike Srpske o čemu u posljednje vrijeme ponovo govori ili je prijetnja izlaskom iz Bosne i Hercegovine ucjena da bi Republika Srpska dobila još veće nadležnosti?

Tanja Topić: Mislim da je u zadnje vrijeme Milorad Dodik malo promijenio svoj narativ, odnosno koncept. Do sada je vrlo otvoreno zagovarao izlazak Republike Srpske iz Bosne i Hercegovine, međutim sada, po povratku iz SAD, taj koncept je drugačiji.

On govori da se Republika Srpska neće otcijepiti od Bosne i Hercegovine, da će zadržati dejtonski okvir, ali traži maksimalnu samostalnost unutar Bosne i Hercegovine. Dodik već ima državu u državi koju je dobio Dejtonskim sporazumom, ali sada traži povrat svih nadležnosti koje su prenijete na Bosnu i Hercegovinu, a u čijem je prenošenju učestvovao i politički vrh Republike Srpske.

Tanja Topić: Cilj je povratak Milorada Dodika na političku scenu i to su spinovi na kojima se intenzivno radi

Mislim da mu je trenutno najvažniji cilj ukidanje Kancelarije visokog predstavnika i odlazak Christiana Schmita što je takođe sadržano u lobističkim ugovorima. U tom kontekstu dio poslanika Narodne skupštine Republike Srpske pokrenuo je inicijativu da se iz Krivičnog zakona Bosne i Hercegovine uklone odredbe, koje je nametnuo visoki predstavnik Schmidt, na osnovu kojih je Dodiku izrečena presuda zabrane vršenja javnih funkcija. Cilj je, znači, povratak Milorada Dodika na političku scenu. To su spinovi na kojima se intenzivno radi.

Vedran Džihić: Mislim da je stvarni cilj Milorada Dodika i klike oko njega da spase vlastitu političku kožu, pa se u jednom momentu pojavljuje secesija, u drugom samostalnost, u trećem što veće nadležnosti Republike Srpske, a u nekom četvrtom i petom može da bude bilo šta. Kada mu neko zaprijeti Dodik je manji od makova zrna. Sjećam se kako je svojevremeno nakon razgovora sa direktorom CIA tvrdio da nikad u životu nije tražio samostalnost i secesiju.

Dodik je političar koji nema skrupula, on je bahat i prost prema političkim protivnicima posebno prema onima koji se usude da kritikuju njega i njegove strukture. Jasno je, međutim, da se mijenja politička klima u Republici Srpskoj, raste gnjev stanovnika, jača opozicija i Dodik je svjestan da je ugrožena njegova koruptno-klijentelistička imperija. Zbog toga on sada pojačava napade, pa ćemo sljedećih nekoliko mjeseci najvjerovatnije imati još veću krize.

Čovićev cilj

Omer Karabeg: Zašto Dragan Čović traži preispitivanje Dejtonskog sporazuma? Da li zbog toga da bi se njegovim izmjenama omogućilo osnivanje trećeg, hrvatskog entiteta u Bosni i Hercegovini?

Tanja Topić: Da, ali on to dosada nije direktno iskazivao, već je to nastojao da upakuje u indirektne poruke o težnji hrvatskog naroda za stvaranjem trećeg entiteta. U tome je godinama imao vjernog saveznika u Miloradu Dodiku koji je otvoreno tražio formiranje trećeg entiteta.

Vidimo da sada Čović pojačava lobiranje prije svega u SAD. Tu se oslanja na Milorada Dodika koji priča kako on stoji na braniku odbrane hrišćanskih vrijednosti i hrišćanskog svijeta u Bosni i Hercegovini koji je tobože na udaru radikalnog islama što nailazi na pogodno tle u novoj administraciji.

Dragan Čović se mnogo oslanja i na lobiranje Hrvatske u Evropskoj uniji koja ne dopušta nijedan razgovor o Bosni i Hercegovini ukoliko kao prva tačka nije ono što se zove legitimno predstavljanje Hrvata u Bosni i Hercegovini. Dakle, uslov svih uslova je legitimno predstavljanje što sluti na težnju da i Hrvati dobiju svoju entonacionalnu jedinicu.

Vedran Džihić: Mislim da je od samog početka postdejtonske Bosne i Hercegovine kod većine Hrvata u Bosni i Hercegovini, pogotovo kod onih koji su ih politički zastupali, postojao žal što nisu uspjeli da dobiju etnoteritorijalnu jedinicu koju su kroz Republiku Srpsku dobili Srbi u Bosni i Hercegovini.

Vedran Džihić: Dragan Čović i HDZ traže etnoteritorijalizaciju Bosne Hercegovina što je odstupanje od suštinskih vrijednosnih okvira EU

Tokom 20,30 godina HDZ je uspio da monopolizira čitavu hrvatsku zajednicu u Bosni i Hercegovini i da od teritorije, gdje žive Hrvati, napravi politički monolitno tijelo, uguši svaku pluralnost i nametne se kao jedini legitimni predstavnik hrvatskih interesa.

Kada je Plenković došao na vlast, pojačano je insistiranje Zagreba da su Hrvati u Bosni i Hercegovini ugroženi i da nisu dovoljno predstavljeni u organima vlasti što je postalo opasan mit jer se u suštini iza toga krije poruka da Hrvati ne prihvataju ovakvu Bosnu i Hercegovinu.

Dragan Čović i HDZ traže etnoteritorijalizaciju Bosne Hercegovina što je odstupanje od suštinskih vrijednosnih okvira Evropske unije. To je praktično povratak u 19. vijek u stvaranje malih, etnonacionalnih teritorija na kojima bi nacionalne vrhuške bile neupitni vladari i kontrolisali političku volju, resurse i ekonomska dobra. To je politička matrica koja stoji iza insistiranja na trećem entitetu.

Izdaja

Omer Karabeg: Očekivalo bi se da Evropska unija snažnije reaguje na Dodikove i Čovićeve najave s obzirom da je Bosna i Hercegovina kandidat za članstvo u Evropskoj uniji, ali to se ne dešava. Zašto?

Tanja Topić: To se definitivno ne dešava. Podsjetila bih da je Evropska unija prešutila usvajanje dva kontroverzna zakona u Republici Srpskoj - Zakona o kriminalizaciji klevete i Zakona o “stranim agentima“, koji je bio uperen protiv nevladinih organizacija i civilnog društva - iako je u vrijeme donošenja tih zakona Bosna i Hercegovina bila kandidat za članstvo u Evropskoj uniji.

Mislim da smo mi na ovim prostorima godinama žrtva stabilokratskog pristupa Evropske unije koja je zatvarala oči pred korupcijom, kršenjem ljudskih prava i ograničavanjem slobode mišljenja i slobode medija puštajući nevladine aktiviste i opozicionare da se sami bore za vrijednosti Evropske unije bez njene podrške. Vidjeli smo do čega su doveli oportunizam i naivno vjerovanje da je Aleksandar Vučić faktor stabilizacije regije.

I ova sadašnja šutnja Evropske unije pokazuje koliko su usamljeni oni koji se zalažu za pristupanje Bosne i Hercegovine Evropskoj uniji. Oni se nalaze između čekića i nakovnja, između političkih elita koje ne žele evropske vrijednosti i Evropske unije koja ih je izdala.

Vedran Džihić: Evropska unija se u ovom momentu nalazi u veoma delikatnoj situaciji. Transatlantski odnos sa Amerikom de facto puca. To je brak koji je u razvodnoj parnici. Evropa se susreće sa problemom Ukrajine, ekonomskim problemima, ima ogroman problem sa Mađarskom i Slovačkom, djelimično i sa Češkom, sa desnicom koja raste - tako da je u ovom momentu Evropska unija heterogena zajednica koja se bori za novi jezik i novi smisao.

Njemački kancelar Merz pokušao je na nedavnoj Minhenskoj konferenciji da skicira neku novu samosvjesniju i jaču Evropsku uniju. To je proces. Može biti zaista kobno ako u tom procesu Evropska unija ne nađe jasan i nedvosmislen odgovor na ono što događa u Bosni i Hercegovini i uopšte na Zapadnom Balkanu koji je predvorje Evrope.

Ako želi da izbjegne nestabilnost u svom predvorju, Evropska unija mora da prestane šurovanje sa raznoraznim sumnjivim političkim tipovima. Kancelar Merz je rekao da je Zapadni Balkan važan i ja zaista očekujem neki pomak u sljedećem periodu. Ako se to ne desi, ako Evropska unija ostane indolentna i pasivna, ako su Fico i Orban snažniji od Merza i demokratske Evropske unije, onda se Zapadnom Balkanu zaista loše piše.

Šutnja Srbije i Hrvatske

Omer Karabeg: Kako tumačite šutnju Srbije i Hrvatske na Dodikove i Čovićeve najave o raspakivanju Dejtonskog sporazuma? One su zajedno sa Bosnom i Hercegovinom bile potpisnice tog sporazuma.

Tanja Topić: Tu šutnju iščitavam kao podršku tim politikama. Godinama smo slušali Aleksandra Vučića, koji, dok Milorad Dodik stoji pored njega, govori kako poštuje teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine. A dva minuta nakon toga na govornicu izađe Dodik i priča da Republika Srpska ne može ostati u državi koja je nefunkcionalna, nemoguća i nepostojeća što Aleksandar Vučić nikada nije demantovao.

Uostalom, u Srbiji su na vlasti ljudi koje Republiku Srpsku vide kao plijen koji im pripada kao rezultat rata u Bosni i Hercegovini. Tako da ne treba da čudi šutnja Srbije. Ne bih govorila ni o šutnji, već o doprinosu zvanične Srbije destruktivnoj politici rukovodstva Republike Srpske. Na drugoj strani vidimo da je podrška Zagreba "hrvatskoj stvari u Bosni i Hercegovini“ vrlo otvorena i vrlo javna. Ali to nije podrška suverenitetu i teritorijalnom integritetu Bosne i Hercegovine, već destruktivnoj politici bosanskohercegovačkog HDZ-a.

Vedran Džihić: Imajući u vidu kako se Srbija pod režimom Aleksandra Vučića ponaša prema susjedima na Zapadnom Balkanu, da i dalje baštini plemenski princip da Srbi imaju pravo na ovo ili ono, da pokušava da nanovo tumači ratove devedesetih godina, jasno je da se to poklapa sa onim što poručuje Dodik Milorad kada govori o secesiji i potrebi srpskog naroda da se zaštiti, kako on to prostački kaže, od balija. To je ista politička linija.

Ubijeđen sam da će i Srbija i Hrvatska nastaviti šutnju koju će tu i tamo da prekidaju, pa će se Plenković u Briselu zalagati za takozvani hrvatski interes, a Vučić će kod Orbana ili ne znam koga lobirati za Milorada Dodika,

Dejtonsko čedo

Omer Karabeg: S obzirom da je Dejtonski sporazum usvojen na međunarodnoj konferenciji, da li ga je uopšte moguće promijeniti bez nove međunarodne konferencije, takozvane Dejtona dva?

Tanja Topić: Ne vjerujem da je to moguće, a ne očekujem ni novu međunarodna konferencija na kojoj bi bio promijenjen Dejtonski sporazum.

Mislim da u trenutnim geopolitičkim previranjima Bosna i Hercegovina nije prioritet niti jednoj od velikih sila. Bosna i Hercegovina je dejtonsko čedo Sjedinjenih Američkih Država i ne mislim da bi se oni tek tako odrekli tog svog čeda koje se prikazuje kao uspješan primjer završenog rata i funkcionisanja države, kakva god da je, ali 30 godina nije bilo incidenata.

Osim toga, SAD ne bi u ovom trenutku planirale značajne ekonomske projekte u Bosni i Hercegovini kada bi prijetile veće tenzije ili postojala mogućnost raspada dejtonske Bosne i Hercegovine.

• SPECIJALI RSE: Sve karte Dejtona | Tajne Dejtona | U prvom redu dejtonske historije

Omer Karabeg: U prilog tome što kažete govori i činjenica da je State Department i pored svih lobiranja u posljednje vrijeme u nekoliko navrata ponovio da su mu najvažniji stabilnost i teritorijalni integritet Bosne i Hercegovine.

Tanja Topić: Da, ali su isto tako rekli da stvari treba da rješavaju unutrašnji politički subjekti što zloupotrebljavaju domaći politički akteri, prevashodno Milorad Dodik. Mi znamo šta to znači kada se stvari prepuste dogovoru domaćih političkih aktera. Onda možemo nastaviti tapkati u ovom mraku u kojem tapkamo zadnjih 20 godina što je sjajan recept za ostanak na vlasti etnonacionalnih politika.

Vedran Džihić: Ne mislim da je nova međunarodna konferencija o Bosni i Hercegovini uopšte moguća imajući u vidu konstelaciju u kojoj se nalazimo. Za to nema interesa i to dobro znaju i Dodik i Čović.

Mislim da je krucijalni problem što na Dejtonskom sporazumu parazitiraju maliciozni, toksični politički akteri koji sve čine da onemoguće da prorade oni elementi tog sporazuma koji bi mogli da budu funkcionalni. Pošto neće biti nove međunarodne konferencije, niti promjene Dejtonskog sporazuma, pravac djelovanja mora da bude u njegovoj funkcionalnoj implementaciji.

Očekujem da će u tom smjeru djelovati Njemačka i Austrija, koje još uvijek imaju sankcije prema Miloradu Dodiku, zatim Holandija, Švedska, Slovenija i druge zemlje koje imaju jasan stav o tome da je Bosna i Hercegovina suverena, teritorijalno integrisana država koja ima perspektivu evropske integracije što znači da sve te priče o radikalnoj promjeni Dejtonskog sporazuma neće proći.

Nema mirnog razlaza

Omer Karabeg: Milorad Dodik stalno tvrdi da Republika Srpska može mirnim putem izaći iz Bosne i Hercegovine, međutim Danijel Serwer, profesor američkog John Hopkins univerziteta i dobar poznavalac Balkana, kaže da ne postoji mogućnost mirnog razdvajanja, već samo nasilnog. Da li bi svaki pokušaj izlaska Republike Srpske iz Bosne i Hercegovine izazvao rat?

Tanja Topić: Mirni izlazak Republike Srpske iz Bosne i Hercegovine je nemoguć. U nekoliko navrata smo mogli čuti i ostale političke aktere iz Bosne i Hercegovine da je taj scenario potpuno nezamisliv. Ne pita se samo Milorad Dodik.

Dodik često priča ne misleći ozbiljno, već obmanjujući javnost i građane. Ali te priče ni u kom slučaju ne treba potcijeniti. One su vrlo opasne jer izazivaju tenzije, netrpeljivost, nose u sebi mržnju i mogu izazvati napade na pripadnike drugih etničkih skupina. Posebno je licemjerno kada Dodik čestita Bošnjacima početak ramazana nakon što ih je prije toga nazvao balijama.

Vedran Džihić: Scenario mirnog razlaza ne postoji. Svaki pokušaj ponovnog cijepanja Bosne i Hercegovine neminovno vodi u oružani sukob, u rat. Nove teritorijalne podjele značile bi otvaranje Pandorine kutije što bi dovelo do eksplozije koja bi zahvatila veliki dio Evrope. Ako neko pokuša da krene tim putem, zaustaviće ga evropske zemlje i NATO savez.

Znam da u NATO savezu postoje scenariji za takve slučajeve. Bosna i Hercegovina se nalazi u evropskom dvorištu gdje su stacionirane snage Evropske unije - tako da mislim da nema nasilnog razdvajanja.

Pitanje je samo da li ćemo ostati da živimo ovo morbidno stanje ili će doći do promjene. Najvažnije je da stanovništvo Republike Srpske i cijele Bosne i Hercegovine na izborima da odgovor onima koji bi htjeli da rasparčaju njihovu državu.