Povlačenje Sjedinjenih Američkih Država iz Venecijanske komisije, u kojoj nisu bile članica, već samo posmatrač, umanjit će težinu i značaj mišljenja ove institucije na Zapadnom Balkanu smatra Enver Hasani, bivši predsjednik Ustavnog suda Kosova i profesor prava i međunarodnih odnosa na Univerzitetu u Prištini.
"To se vidi upravo u činjenici da je bilo slučajeva kada su preporuke Venecijanske komisije ponovo slane na pojašnjenje i na drugo mišljenje, pri čemu je slučaj Kosova posljednjih godina tipičan primjer, upravo zato što SAD na Kosovu, tokom druge Kurtijeve vlade, nisu pokazale nikakav interes da se miješaju u pitanja vladavine prava, kao što je to bio slučaj ranije", kaže Hasani u intervjuu za Radio Slobodna Evropa.
Hasani je bio prvi predstavnik Kosova u Venecijanskoj komisiji Vijeća Evrope kada je Kosovo postalo članica ove institucije u septembru 2014. godine.
Profesor Hasani kaže da će ova odluka Washingtona, koji se povukao i iz još 65 drugih međunarodnih organizacija koje su opisali kao "neefikasne" – "ohrabriti populističke političare" u regionu da idu izvan standarda vladavine prava definisanih u pravno-ustavnom okviru Venecijanske komisije.
Prema Hasaniju, među najvećim uticajima prisustva Washingtona u ovoj instituciji bio je onaj koji se odnosio na zemlje Zapadnog Balkana.
Posljedice povlačenja SAD-a
RSE: Koliko je u praksi bio važan angažman Sjedinjenih Američkih Država u Venecijanskoj komisiji, uprkos njihovom statusu posmatrača?
Hasani: Bio je veoma važan, jer su Sjedinjene Američke Države, kao globalna sila, ne samo finansijski podržavale rad Komisije, već su kroz kontinuiranu interakciju koju su imale s njenim tijelima o različitim pravno-ustavnim pitanjima obogatile i mišljenja i izvještaje Komisije. Prisustvo SAD-a bilo je signal globalnog efekta rada Komisije, koji je dodatno osnažen uticajem SAD-a širom svijeta.
RSE: Kakav politički signal povlačenje SAD-a šalje vladama Zapadnog Balkana koje se suočavaju s kritikama u vezi s vladavinom prava, izbornim procesima ili ustavnim reformama?
Hasani: Jedan od uticaja prisustva SAD-a u Venecijanskoj komisiji odnosio se na balkanske zemlje. Ne postoji ustav ili sistemski zakon koji je donesen u ovim zemljama, a da nije prošao kroz ekspertski filter Venecijanske komisije.
SAD su, zbog svog velikog političkog uticaja u balkanskim zemljama, služile kao svojevrsni sjenoviti garant provođenja stavova i mišljenja Venecijanske komisije. Do ovog trenutka o kojem govorimo, ne pamti se da neka od balkanskih zemalja nije vjerno provela stavove i ocjene Venecijanske komisije.
RSE: Može li ovo smanjiti pritisak na lidere Zapadnog Balkana da provode preporuke Venecijanske komisije i, ako da, na koji način?
Enver Hasani: Ne nužno. To zavisi od bilateralnog interesa koji SAD mogu imati u konkretnom slučaju za provođenje bilo koje preporuke Venecijanske komisije.
Kao pravilo, načelno, mora se reći da povlačenje SAD-a značajno umanjuje težinu i značaj mišljenja i preporuka Venecijanske komisije na Balkanu. To se vidi upravo u činjenici da je bilo slučajeva kada su preporuke Venecijanske komisije ponovo slane na pojašnjenje i na drugo mišljenje, pri čemu je slučaj Kosova posljednjih godina tipičan primjer, upravo zato što SAD na Kosovu, tokom Vlade Kurti II, nisu pokazale nikakav interes da se miješaju u pitanja vladavine prava, kao što je to bio slučaj ranije.
Uticaj SAD-a na mišljenja Komisije o Kosovu
RSE: S obzirom na oslanjanje Kosova na mišljenja Venecijanske komisije tokom ustavnih i izbornih sporova, može li povlačenje SAD-a smanjiti političku težinu tih mišljenja ili ih učiniti lakšim za ignorisanje od strane lokalnih aktera?
Hasani: Da. Tako nešto se očekuje i, kao što sam rekao, Kosovo je posljednjih godina dalo prve signale, kada su ponovo slali na drugo mišljenje neke od svojih normativnih struktura, uprkos činjenici da su mišljenja i preporuke Komisije bile sasvim jasne.
To se dogodilo, kao što sam rekao, upravo zato što SAD na Kosovu, tokom drugog mandata Kurtijeve vlade, nisu pokazale nikakav interes za aktivniju podršku u pitanjima vladavine prava, ostavljajući lokalnim akterima da rade svoj posao kako znaju. Poznato je kako se ovo iskustvo završilo, sudeći prema međunarodnim procjenama koje su tokom ovih godina date o Kosovu u vezi s vladavinom prava i dobrim upravljanjem.
SAD imale ulogu 'u provođenju preporuka u Bosni'
RSE: Venecijanska komisija ima savjetodavnu ulogu u pitanjima pravosuđa i vladavine prava u Bosni i Hercegovini, uključujući i nedavna mišljenja o kriminalizaciji klevete u Republici Srpskoj i zabrinutosti u vezi s Tužilaštvom. Mislite li da bi povlačenje SAD-a moglo narušiti autoritet ili uticaj Venecijanske komisije u jednoj tako kompleksnoj zemlji?
Hasani: Uloga SAD-a u provođenju preporuka Venecijanske komisije još je vidljivija u Bosni i Hercegovini, i to zbog činjenice da su SAD glavni garant fizičkog opstanka Bosne i Hercegovine.
Normalizacija ove zemlje kao države ne može se zamisliti bez stalne pažnje SAD-a, uprkos velikoj ulozi i težini Evropske unije. Mišljenja i preporuke Komisije nemaju obavezujuću pravnu snagu. One su imale veliki uticaj zahvaljujući izuzetnoj stručnosti Komisije i njenih tijela, kao i političkom uticaju SAD-a i Evropske unije u državama članicama Komisije.
Budući da se preporuke Venecijanske komisije odnose na temeljna ustavna pitanja, SAD održavaju svoj uticaj kroz druge sigurnosne strukture, poput NATO-a, imajući u vidu činjenicu da se članstvo u ovoj strukturi također zasniva na provođenju vladavine prava i dobrog upravljanja.
Poznato je da sve balkanske zemlje, s izuzetkom Srbije, imaju veliko oduševljenje za članstvo u NATO-u. Međutim, američki uticaj ovdje, u odnosu na odluke Komisije, može se ostvariti samo u slučajevima kada američka administracija procijeni da je to u njenom strateškom interesu, kako je nedavno definisano od strane administracije američkog predsjednika Donalda Trumpa. U ovoj novoj nacionalnoj strategiji, Zapadna hemisfera dobila je visok prioritet.
RSE: Šta povlačenje SAD-a iz Venecijanske komisije znači za demokratiju i vladavinu prava na Zapadnom Balkanu?
Hasani: To znači mnogo, imajući u vidu činjenicu da Evropska unija ima ograničen uticaj, jer je on vezan isključivo za članstvo u Evropskoj uniji, dok je američki uticaj u zemljama Zapadnog Balkana bio i ostao opći i obuhvata sva pitanja, a ne samo vladavinu prava i dobro upravljanje.
Povlačenje SAD-a iz Venecijanske komisije ohrabrit će populističke političare u regionu da se udalje od standarda vladavine prava i dobrog upravljanja definisanih u pravno-ustavnom okviru Venecijanske komisije.
Nerijetko, kada je dolazilo do usporavanja provođenja preporuka Venecijanske komisije, tražena je pomoć SAD-a, posebno kada su se one odnosile na osjetljiva politička pitanja koja utiču na sigurnost i stabilnost balkanskih zemalja. To se sada ne može uzimati zdravo za gotovo.
