Kosovo s 1,5 miliona stanovnika ima samo jedan sertifikovani međunarodni aerodrom koji ga povezuje sa svetom: aerodrom "Adem Jašari" u Prištini.

Malo ko zna da se na njegovoj teritoriji krije još 12 letilišta ili pista, registrovanih kao posebna kategorija aerodroma u različitim opštinama.

Ti prostori su izgrađena uglavnom na poljoprivrednom zemljištu i nalaze se u opštinama: Glogovac, Srbica, Orahovac, Mališevo, Prizren, Suva Reka, Uroševac, Gnjilane, Istok, Podujevo i dva u Klini.

To nisu komercijalni aerodromi i obično ne prihvataju komercijalne letove.

Iako su pre rata 1998/1999. imali jasnu poljoprivrednu funkciju, poput za zaprašivanje, danas je njihova situacija potpuno drugačija: neki su prekriveni smećem, neki su privatizovani, a neke koriste auto-škole.

Njihova zajednička karakteristika je veličina piste – obično 450 metara dugačka i 18 metara široka.

Dokument koji je objavila Uprava civilnog vazduhoplovstva Kosova (AAC) 2015. godine potvrđuje postojanje tih letilišta, ali naglašava da ona nemaju formalni status registracije ili ovlašćenja za vazdušne operacije, već služe samo kao prikaz njihovog infrastrukturnog stanja.

Istorija letilišta

Letilište je određena površina na zemlji, koja se koristi u celini ili delimično za sletanje, poletanje i kretanje aviona.

Na Kosovu je ova letilišta ili piste izgradilo 70-ih i 80-ih bivše društveno preduzeće Agro-Kosova" za zaprašivanje poljoprivrednog zemljišta.

Njihov raspored je planiran da pokrije sve regione zemlje.

Međutim, tokom 90-ih, kada su počele nasilne mere tadašnjeg srpskog režima, opšta avijacija je prestala da se razvija na Kosovu, što je dovelo do postepenog propadanja tih prostora.

Posle završetka rata 1999. godine, upravljanje tim prostorima najpre je prešlo na tadašnju Kosovsku poverilačku agenciju, a zatim na Kosovsku agenciju za privatizaciju.

Po zakonu, Kosovsku agenciju za privatizaciju je ovlašćena za administraciju, prodaju i prenos društvenih preduzeća.

Ta agencija nije odgovorila na upit Radija Slobodna Evropa o broju privatizovanih aerodroma ili o načinu na koji se njima upravlja.

Ko upravlja aerodromima?

Uprava civilnog vazduhoplovstva je odgovorna za sertifikaciju, odobravanje i registraciju aerodroma za civilnu upotrebu.

Aerodromi se kategorišu kao sertifikovani, odobreni i registrovani, u zavisnosti od prirode operacija i nivoa korišćenja.

Arijanit Islami, vršilac dužnosti generalnog direktora Uprave civilnog vazduhoplovstva, kaže za RSE da korišćenje i razvoj tih prostora nije pod direktnom nadležnošću te institucije, već da zavisi od njihovih vlasnika i potencijalnih operatera.

"Uloga Uprave civilnog vazduhoplovstva je da, u slučaju inicijativa za njihovo stavljanje u funkciju za vazduhoplovne svrhe, osigura da svaki razvoj i operacije budu u skladu s regulatornim zahtevima i važećim bezbednosnim standardima", kaže Islami.

Trenutno, prema njegovim rečima, nijedno od identifikovanih letelišta nema registrovan, odobren ili sertifikovan status, pa se stoga ne smatraju funkcionalnim za civilne vazdušne operacije.

Ipak, on ističe da bi se neki od tih prostora mogli koristiti za vazdušne aktivnosti posle procene inspektora i ispunjavanja relevantnih regulatornih zahteva.

Stanje letelišta po opštinama

Mališevo

Dosad je samo aerodrom u Mališevu povremeno korišćen za vazdušne operacije, posle ispunjavanja zahteva koje je postavila Uprava civilnog vazduhoplovstva.

Ta institucija je 14. juna 2024. godine registrovala prvo letilište koje se nalazi u selu Banje u toj opštini.

Dan kasnije, 15. juna, Uprava civilnog vazduhoplovstva je na svom sajtu objavila da su na tom prostoru izvedeni prvi letovi, s dva pozajmljena aviona i uz podršku Aerokluba Skoplje iz Severne Makedonije.

Prema Upravi civilnog vazduhoplovstva, cilj ove aktivnosti bio je promocija opšte avijacije i podizanje svesti o funkcionalizaciji letilišta na Kosovu, kao prostora koje mogu koristiti piloti i entuzijasti za avijaciju.

Glogovac

Letilište u selu Koretica, u opštini Glogovac, nalazi se oko 25 kilometara od Prištine i samo 10 kilometara vazdušne linije od Međunarodnog aerodroma u Prištini "Adem Jašari".

Međutim, ta pista je sada skoro potpuno prekrivena otpadom i krupnim kamenjem, zbog čega je neupotrebljiva.

Takvo stanje potvrđuje i Kancelarija za informisanje opštine Glogovac.

"Letilište je u nadležnosti Kosovske agencije za privatizaciju i trenutno se ne koristi ni za kakvu konkretnu aktivnost", navodi se u odgovoru opštine za RSE.

Podujevo

Letilište u Dumošu kod Podujeva preuzele su na upravljanje centralne institucije Kosova, naime Ministarstvo odbrane i Kosovske bezbednosne snage, za potrebe funkcija povezanih s bezbednošću i odbranom.

To je za RSE navela Kancelarija za informacije opštine Podujevo.

Međutim, Ministarstvo odbrane nije pružilo nikakva pojašnjenja za RSE u vezi s konkretnom upotrebom tog prostora ili institucijom koja ga koristi.

Suva Reka

Posle završetka rata, na aerodromu u Suvoj Reci bile su stacionirane trupe mirovne misije NATO-a, KFOR.

Posle njihovog odlaska, nekoliko godina kasnije, imovina je prešla pod upravu Kosovske agencije za privatizaciju, a potom je privatizovana.

"Trenutno je privatna svojina i, prema opštinskim zonalnim kartama, definisana je kao komercijalna zona", potvrđuje za RSE Arta Gaši (Gashi), zamenica gradonačelnika opštine Suva Reka.

Srbica

Letilište u Srbici nalazi se 40 kilometara od Prištine i samo 20 kilometara vazdušne linije od Međunarodnog aerodroma "Adem Jašari".

Za razliku od drugih letilišta, zvaničnici te opštine navode da je parcela registrovana kao vlasništvo opštine Srbica.

"Parcela ima površinu od preko 350 hektara. Prema zvaničnoj evidenciji, nema registrovanih objekata niti osnova za funkcionisanje letilišta, iako je u stvarnosti ono izgrađeno", kaže za RSE Besjana Tači (Thaci), službenica za informisanje u opštini.

Prema dokumentu Uprave za civilno vazduhoplovstvo iz 2015. godine, ovo letilište "može postati funkcionalno uz minimalna ulaganja". Prostor je veoma pogodan za aktivnosti opšte avijacije, a u nekim slučajevima ga koriste lokalne auto-škole za obuku vozača početnika, navodi se u dokumentu.

Klina

Na teritoriji opštine Klina postoje dva prostora identifikovana kao letilišta: jedno u selu Jošanica, a drugo u Kruševu.

Nikson Daka, direktor Katastra, geodezije i imovine u toj opštini, kaže za RSE da ti prostori nisu u redovnoj funkciji za civilne ili komercijalne vazdušne operacije i da su van aktivne upotrebe.

"Oba ove prostora su prešle pod upravu Kosovske agencije za privatizaciju; jedan je privatizovan, dok se drugi i dalje drži pod upravom te agencije", kaže on, dodajući da su potrebna ulaganja u infrastrukturu, održavanje i bezbednosne standarde.

Orahovac

Letilište u Orahovcu bilo je u vlasništvu kompanije NBI-Rahoveci (Orahovac), koja je kasnije privatizovana.

Opštinski zvaničnici rekli su za RSE da je "u vreme NBI-Rahoveci, ta pista služila za poljoprivredne avione i korišćena je za zaprašivanje vinograda. Posle privatizacije, nije bila u funkciji."

Prizren

Na teritoriji opštine Prizren postojala je katastarska parcela namenjena za letilište za poljoprivredne potrebe preduzeća Progresi.

Opština nema zakonsku niti administrativnu nadležnost nad tim zemljištem.

"Posle 1999. godine, zemljište Progresija je prešlo pod upravljanje Kosovske poverilačke agencije, a zatim Kosovske agencije za privatizaciju, i nemamo informacije o tome šta se dogodilo s tom poljoprivrednom imovinom", navela je opština Prizren za RSE.

Prema dokumentu Uprave za civilno vazduhoplovstvo, letilište u toj opštini je privatizovano i podeljeno na različite parcele – čime je identifikacija same piste praktično nemoguća.

Gnjilane, Istok, Uroševac

RSE nije dobio odgovor od zvaničnika opština Gnjilane i Istok o stanju aerodroma, dok je opština Uroševac potvrdila da "nema pod upravom nijedan takav prostor".

Prema Upravi za civilno vazduhoplovstvo, pre deset godina je samo pet od 12 letilišta bilo u dobrom fizičkom i infrastrukturnom stanju.

Privatizacija pista – strateška greška

Stručnjaci za vazduhoplovstvo smatraju da su degradacija i privatizacija tih prostora strateška greška.

Eset Beriša (Berisha), bivši direktor Uprave civilnog vazduhoplovstva Kosova, kaže da kroz jasnu strategiju civilnog vazduhoplovstva određene piste nije trebalo prodavati, jer su mogle biti korišćene u vazduhoplovne svrhe i za druge javne potrebe.

"Ti prostori su mogli biti korišćeni, na primer, za školovanje pilota i razvoj novih kadrova u avijaciji. Ali, ako je promenjena namena, država je izgubila kontrolu i mogućnost da ih koristi u te svrhe", kaže Beriša za RSE.

Sličnu ocenu iznosi Afrim Aziri, bivši direktor Međunarodnog aerodroma u Prištini, ističući da je nedostatak dugoročnog planiranja rezultirao gubitkom potencijala tih prostora za razvoj avijacije.

"Ti prostori su mogli biti korišćeni za akrobatske i sportske letove, za otvaranje škola letenja gde bi troškovi obuke mladih pilota bili niži, kao i za obuku i profesionalno školovanje za upravljanje dronovima", kaže Aziri za RSE.

Islami iz Uprave za civilno vazduhoplovstvo naglašava da je razvoj infrastrukture civilnog vazduhoplovstva, uključujući mala letilišta, deo vladinih politika i institucionalnog planiranja, a ne direktna nadležnost Uprave za civilno vazduhoplovstvo.

Prema njegovim rečima, ta Uprava podržava razvoj civilnog vazduhoplovstva, uključujući i sportsko, sve dok se poštuje važeći zakonski okvir.

Vlada Kosova nije odgovorila na upit RSE o tome da li ima strategiju za vazduhoplovstvo i kakvi su planovi za budućnost tih letilišta.