Slike hiljada migranata koji su krajem jula stigli do španske enklave Ceuta u Severnoj Africi natjerale su Evropsku uniju, već uspavanoj jednomesečnom ljetnjom pauzom, da se uključi u akciju.
Ambasadori bloka pri EU pozvani su sa svojih odmora na onlajn sastanak 3. avgusta kako bi se pripremili za još jedan onlajn sastanak 27 ministara unutrašnjih poslova kluba sljedećeg dana. Do tada je kriza već bila uglavnom izbjegnuta, jer je Španija, koju su u početku žestoko kritikovale druge države članice, pozvala pojačanje i saopštila da je već vratila skoro 70.000 od 72.000 ljudi koji su stigli u Ceutu. Skoro 90 ljudi je poginulo u haotičnim uslovima koji su preplavili špansku obalsku stražu.
Smatra se da nijedan od migranata nije stigao do kontinentalne Evrope. Iako je Ceuta, zajedno sa svojom sestrinskom eksklavom Melillom, zvanično do Šengenske zone EU bez pasoša, te dvije regije podliježu posebnim pravilima koja predviđaju da se provjere identiteta moraju izvršiti prilikom polaska odatle ka destinacijama u kontinentalnoj Evropi, što čini gotovo nemogućim ulazak na trajekte koji prelaze Gibraltarski moreuz.
Krijumčarska mreža
Pa šta je onda ili ko stajao iza ogromnog priliva migranata? U zajedničkom saopštenju objavljenom nakon sastanka početkom avgusta, ministri unutrašnjih poslova bloka su krivicu pripisali "mrežama krijumčarenja migranata" i takođe nagovijestili da EU treba da poboljša "zajedničku svijest o situaciji, što bi se moglo postići daljim razvojem sistema ranog upozoravanja, kao što su obavještajne službe prije granice i praćenje društvenih medija". Prije nego što su migranti počeli da stižu u Ceutu, na internetu su se proširile glasine da će Španija dočekati ljude raširenih ruku.
Tražeći uzrok, neki evropski političari su istakli i odluku Madrida da reguliše migrante i nedavnu presudu Vrhovnog suda Španije. Prva, šema pravnog statusa, međutim, u velikoj mjeri se odnosila na španske latinoameričke radne migrante i primjenjivala se na ljude koji su mogli da pokažu dokaz o boravku pet uzastopnih mjeseci prije početka ove godine.
A drugi predloženi uzrok priliva bila je veoma tehnička sudska presuda od početka jula koja je propisala da se procedura Madrida za hitno vraćanje migranata ne primjenjuje na ljude presretnute dok su pokušavali da preplivaju teritoriju Maroka do Ceute i Melille. Prema presudi, ona se primjenjivala samo ako migranti probiju fizičku barijeru, što znači da bi oni koji pokušaju da plivaju prošli kroz mnogo sporiji pravni proces umjesto da budu odmah vraćeni. Međutim, sudska presuda jedva da je dospjela u vijesti u Španiji 8. jula kada je donesena.
Pomoć Maroka?
Šta je onda bio faktor privlačenja? Iako se čini da su mreže krijumčarenja do sada preferirani službeni odgovor u Briselu, neki evropski zvaničnici pitali su se, barem privatno, o ulozi Maroka u tom procesu. (Takođe brzo ističu da Španija otvoreno i stalno govori, i javno i iza zatvorenih vrata, da Rabat nema nikakve veze s tim i da je zemlja bila vrlo korisna kada je u pitanju vraćanje migranata.)
Odnos između Maroka i Španije je delikatan. Maroko je 2021. dopustio 8.000 migranata da stignu do dvije španske enklave nakon što je Madrid dopustio vođi pokreta za nezavisnost Zapadne Sahare da se liječi u zemlji. Zapadna Sahara pripadala je Španiji do 1975., ali Maroko polaže pravo na tu teritoriju i de facto kontroliše njen veći dio. Dok je Madrid prethodno zauzeo stav da bi status trebao riješiti referendum pod pokroviteljstvom UN, zemlja se okrenula nakon migrantske krize 2021. izjavivši da Zapadna Sahara treba biti autonomna teritorija pod kontrolom Rabata.
Neki posmatrači rekli su da je Maroko usprotivio potezu Španije ranije u julu da poboljša političke odnose s Alžirom, jednim od velikih regionalnih rivala Rabata koji se zalaže za nezavisnost Zapadne Sahare.
S obzirom na to da Španija, a time i EU, nerado upire prstom u Maroko, zajednička izjava ministara unutrašnjih poslova završila je intrigantnom notom: "komunikacija u trenucima krize mogla bi se dodatno ojačati pravovremenom koordinacijom i trebala bi biti koherentnija, posebno kako bi se suprotstavili zlonamjernim vanjskim akterima koji se bave manipulacijom i uplitanjem stranih informacija".
Najmanje 18 poginulih u pokušaju prelaska iz Maroka u špansku enklavu Ceuta
Bjeloruski scenario
Ali ko bi mogli biti ti "zlonamerni spoljni akteri"? Jedan očigledan izbor u Briselu je Rusija, koja ima istoriju podsticanja migranata na granicu EU. Kriza u Ceuti je imala neke sličnosti sa pokušajem Bjelorusije i Rusije, uglavnom 2021-2022., da hiljade ljudi, uglavnom iz Afganistana, Iraka i Sirije, uguraju u Letoniju, Litvaniju i Poljsku. (Ovaj pokušaj priliva se nastavlja i danas, a Letonija je nedavno bila primorana da privremeno zatvori svoju granicu sa Bjelorusijom nakon porasta pokušaja prelaska granice.)
Tada je Brisel brzo uperio prstom u režim Aleksandra Lukašenka i podršku Kremlja, kako logistički tako i putem manipulacije i miješanja stranih informacija (FIMI). Okviri sankcija su prošireni tako da uključuju djela "instrumentalizacije migranata", a zabrane viza i zamrzavanje imovine su uvedeni zvaničnicima koji su olakšavali rute migranata do granica EU, turističkim operaterima i hotelima koji su korišćeni na putovanju, pa čak i Belaviji, bjeloruskom nacionalnom avio-prevozniku, za prevoz ljudi do Bjelorusije.
Međutim, ova situacija sa Ceutom djeluje drugačije. Zvaničnici EU, upoznati sa incidentima u Ceuti i Bjelorusiji, rekli su za RSE da je ovaj drugi bio složena hibridna operacija koju su pokrenuli Moskva i Minsk, koja je bila dugoročna i očigledno politička.
Ono što se dogodilo u Ceuti, prema riječima zvaničnika EU, djeluje iznenadnije i spontanije. I dok zvaničnici EU kažu da ne vide dokaze da je Rusija podstakla priliv, Moskva ga je iskoristila na mreži, ciljajući odvojene publike u Evropi, Africi i Latinskoj Americi.
Diplomate EU koje prate ruski FIMI rekle su za RSE da je "digitalni otisak" Moskve očigledno bio svuda po incidentu u Ceuti. Opisali su takozvanu operaciju "borbe na portalu" u kojoj su razne web stranice ruske Pravde na različitim jezicima i sa povezanim Telegram nalozima pojačavali alarmantne priče o prilivu migranata.
Narativ ruskih medija dotakao se poznatih, dobro istrošenih tema: posebno da Zapad propada, djelimično zbog nesrećnih evropskih elita; migranti su bili osvajači i okupatori; a Sjedinjene Države i Izrael su stajali iza incidenta kako bi kaznili špansku ljevičarsku vladu zbog njene podrške Palestini. Ove narative takođe rutinski promovišu razni evropski krajnje desničarski populisti, od kojih neki imaju direktne političke veze sa Kremljem.
Ograničen uspjeh, osim podjela u EU
Iako su diplomate EU sa kojima je RSE razgovarao rekle da je pokušaj manipulacije Rusije bio značajan, oni su takođe doveli u pitanje koliki je uticaj to zapravo imalo. U stvari, glavna posljedica je možda bila izazivanje većih podjela u EU, jer se činilo da su se mnoge države članice udružile protiv Španije.
Italija, čija je desničarska vlada borbu protiv neevropske imigracije učinila centralnim prioritetom, brzo i privremeno je obustavila pomorske i vazdušne veze sa Španijom i bila je pokretač pisma, koje je potpisala još 21 država članica EU (mada, što je ključno, ne neposredni susedi Španije - Francuska i Portugal), koje je zauzelo prilično oštar stav prema Španiji.
Do trenutka kada su se ministri unutrašnjih poslova sastali i Madrid stavio situaciju pod kontrolu, blok je zbio redove, hvaleći Španiju, a zvaničnici iz ranije kritičnih zemalja privatno su priznali da su njihovi početni odgovori bili previše histerični i usmjereni na domaću publiku.
I uprkos tome što je ukrajinski ministar inostranih poslova Andrij Sibiha javno kritikovao Kremlj, čini se da diplomate EU ne žele da daju Rusiji previše zasluga. "Kremlj želi da dobije publicitet za razne akcije, koje mogu preuveličati značaj ruskog FIMI-ja", rekao je jedan EU diplomata za RSE.