Ustavni sud Bosne i Hercegovine utvrdio je 29. septembra da Zakon o tehničkim propisima Republike Srpske i veći dio Zakona o osiguranju kvaliteta u visokom obrazovanju Republike Srpske nisu u suglasnosti s Ustavom BiH.
Time su poništene odredbe kojima su nadležnosti ocjenjivanja kvalitete nekog proizvoda i akreditiranje nekog fakulteta ili studijskog programa bile "prenesene" s državnog na entitetski nivo.
Akreditiranje fakulteta i studija
Ustavni sud je na sjednici 29. septembra poništio desetak članova i tačaka Zakona o osiguranju kvaliteta u visokom obrazovanju Republike Srpske, koji je donesen 2020. godine, jer se kose s Ustavom BiH i državnim Okvirnim zakonom o obrazovanju, koji je donesen 2007. godine.
Apelaciju je podnijelo sedam delegata iz Kluba Bošnjaka u Vijeću naroda RS-a, drugom domu entitetskog parlamenta.
Pitanje obrazovanja je u nadležnosti entiteta Republika Srpska te deset kantona u Federaciji BiH i Brčko distrikta BiH kao posebne administrativne jedinice.
U BiH postoji 13 zakona o visokom obrazovanju - Okvirni zakon na državnom nivou donesen 2007. godine, deset kantonalnih u Federaciji BiH, jedan u Republici Srpskoj i jedan u Brčko distriktu BiH.
U Bosni i Hercegovini ima 39 univerziteta koji posjeduju dozvolu za izvođenje nastave. Od toga je osam javnih, dok su ostali univerziteti u privatnom vlasništvu.
Čitajte: Visoko obrazovanje u BiH kao izvor profitaMeđutim, i tu vrijedi ustavna odredba da, ako je na državnom nivou donesen zakon o nekom obrazovanom pitanju, da se zakoni na nižim nivoima moraju prilagoditi državnom zakonu.
Pored ostalog, poništeni su dijelovi zakona RS u kojima se govori o tome da entitetska agencija predstavlja taj entitet u inozemstvu, uključujući i u međunarodnim organizacijama.
Ustavni sud je poništio odredbe za entitetska agencija za visoko obrazovanje preporučuje izdavanje dozvole za rad visokoškolskoj ustanovi, provodi postupak akreditacije fakulteta, studijskih programa, propisuje standarde za osiguranje kvalitete.
Poništen je i dio koji govori o tome da entitetska agencija provodi postupak priznavanja inostranih kvalifikacija (diploma).
Na nivou države postoji Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta BiH koja je osnovana na osnovu državnog Okvirnog zakona o visokom obrazovanju BiH iz 2007. godine.
Te nadležnosti državne agencije su, pored ostalog, utvrđivanje kriterija i davanje preporuka za akreditaciju, vođenje registra akreditiranih fakulteta i univerziteta, utvrđivanje standarda kvalitete studija, ali i predstavljanje BiH u međunarodnim organizacijama za kvalitetu, odnosno sve ono što je RS naknadno regulirao svojim zakonom.
Paralelni sistem kvalitete
Apelaciju na Zakon o tehničkim propisima Republike Srpske je u januaru 2021. godine podnio Šefik Džaferović, tad bošnjački član Predsjedništva BiH.
Džaferović je, pored ostalog, naveo da je entitetski zakon u suprotnosti s Ustavom BiH i državnim Zakonom o tehničkim zahtjevima za proizvode i ocjenjivanju usklađenosti te da se njime "uspostavlja neustavni, paralelni sistem infrastrukture kvaliteta".
Entitetski zakon je donesen 2013. godine i deset godina se primjenjivao na području Republike Srpske.
Entitetskim zakonom propisuju se zahtjevi za proizvode koji se stavljaju na tržište Republike Srpske, obveze proizvođača i drugih privrednih subjekata koji stavljaju proizvode u promet ili upotrebu te se propisuje važenje inostranih dokumenata o usuglašenosti, pored ostalog.
Ispunjavanje zahtjeva ocjenjuje entitetski zavod za standardizaciju, laboratorije, certifikacijska i druga tijela, a ispuniti ih moraju uvoznici i proizvođači. Propisane su i kazne.
Čitajte: Ustavni sud BiH stavio van snage zakon kojim RS prisvaja državnu imovinuParlamentarna skupština BiH donijela je prije toga 2004. godine državni Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode i ocjenjivanju usklađenosti.
Tim zakonom su propisani isti tehnički propisi, ali na nivou cijele države. Na državnom nivou su uspostavljena certifikacijska i inspekcijska tijela, laboratoriji, pravilnici i slično.
Ustavom BiH i državnim zakonom je propisano da zakoni doneseni na državnom nivou imaju prednost nad entitetskim zakonom i da zakoni na nižim nivoima ne smiju biti u opreci s državnim.
Drugi entitet, Federacija BiH, nema poseban zakon o standardizaciji.
Poštivanje odluka Ustavnog suda BiH
Ustavni sud BiH je proteklih godina poništio više neustavnih zakona ili dijelova zakona koje je donosila Republika Srpska u cilju “vraćanja nadležnosti” s države na entitet, uključujući i zakone o državnoj imovini.
Dodatno, Ustavni sud BiH promijenio je u junu 2023. pravilnik nakon čega za donošenje presude više nije potrebno da sjednici prisustvuje ''najmanje jedan sudac iz Republike Srpske i tri suca iz Federacije'' čime je spriječena mogućnost blokade nakon što je sud ostao bez dva suca iz RS-a i jednog iz Federacije BiH.
Sud inače čine po četiri suca koje bira Parlament entiteta Federacija BiH (u dosadašnjoj praksi po dva Bošnjaka i Hrvata), dva suca koje bira Skupština RS (u praksi dva Srbina) te tri suca koja imenuje predsjednik Europskog suda za ljudska prava iz Strasbourga.
Narodna skupština RS je 27. juna 2023. usvojila Zakon o neprimjenjivanju odluka Ustavnog suda.
Zakon je poništio visoki predstavnik (OHR) Christian Schmidt.
Predsjednik RS-a Milorad Dodik, koji godinama traži “izbacivanje” stranih sudaca, potpisao je zakon i objavio ga u entitetskom Službenog glasniku nakon čega je protiv njega i direktora službenog lista podignuta optužnica.