Militantni pejzaž u iransko-pakistanskoj pograničnoj regiji

Sve češći militantni napadi više oružanih grupa duž iranske granice sa Pakistanom u posljednjih nekoliko mjeseci podstakli su strahove od dalje nestabilnosti u dvije zemlje, koje se već suočavaju sa višestrukim prijetnjama sektaškog nasilja, pored širih posljedica sukoba na Bliskom istoku.

Vjeruje se da su široko rasprostranjeno siromaštvo, nerazvijenost i vjerska diskriminacija glavni pokretači nasilja u poroznom pograničnom regionu od oko 900 kilometara, koji sa obje strane naseljavaju uglavnom etnički Baludži.

U nemirnoj pakistanskoj provinciji Beludžistan, baludžski separatisti su pojačali svoju kampanju sofisticiranih napada, uključujući otmicu putničkog voza 2025. godine i raspoređivanje bombaša samoubica, među kojima su i žene, a u jugoistočnoj iranskoj provinciji Sistan-Baludžistan, tinjajuća pobuna se intenzivirala od početka rata SAD sa Iranom u februaru.

Za razliku od iranskih Baludža, čija je oružana borba utemeljena u etničkoj i vjerskoj diskriminaciji, pobuna u pakistanskom Beludžistanu je uglavnom sekularna i vrti se oko zahtjeva za kontrolu nad bogatim prirodnim resursima regiona.

Čitajte:

U ovom području se nalaze i dvije strateške luke: Gvadar na pakistanskoj strani i Čahbahar u iranskom Sistanu-Balučistanu.

Analitičari kažu da su militantne grupe imale koristi od složene prirode odnosa između Irana i Pakistana, oblikovanih sektaškim i vjerskim razlikama, suprotstavljenim prioritetima inostrane politike i različitim geostrateškim interesima.

U januaru 2024. godine, Iran je izveo raketne i napade dronovima unutar Pakistana, ciljajući antirežimsku militantnu grupu Džaiš el-Adl. Pakistan je uzvratio vazdušnim napadima, tvrdeći da Iran krije separatističku Oslobodilačku vojsku Beludžistana (BLA) i Oslobodilački front Beludžistana (BLF).

Militantne grupe u Iranu

Centar za ekonomski razvoj Puta svile (SREDC) sa sjedištem u Hong Kongu dokumentovao je najmanje 11 napada tokom septembra u iranskom Sistan-Balučistanu usmjerenih na iransko bezbjednosno osoblje.

Još pet napada zabilježeno je između 1. i 8. oktobra, za sve je odgovornost preuzeo Narodni front otpora, antirežimska koalicija beludžističkih organizacija koja je udružila snage krajem 2025. godine, a koju čine Džaiš el-Nasr, pokret Pada Baludž, grupa Mohamed Rasul Alah i Džaiš el-Adl.

Džaiš el-Adl, ili Vojska pravde, jedna je od najsmrtonosnijih militantnih grupa sa sjedištem u Iranu. Formirana je 2012. godine nakon pogubljenja Abdolmaleka Rigija, etničkog iranskog beludžistana koji je predvodio sunitsku salafističku džihadističku organizaciju Džundulah.

I Džundulah i Džaiš el-Adl tvrdili su da se bore za vjerska prava Iranaca u provinciji Sistan-Balučistan. Međutim, pošto nijedna grupa nije eksplicitno tražila nezavisni Balučistan, separatisti u pakistanskoj provinciji Balučistan smatraju Džaiš el-Adl posrednikom pakistanske države.

Džaiš el-Adl su i Iran i Sjedinjene Američke Države označili kao terorističku grupu.

Čitajte:

Grupa je poznata po svojim gerilskim taktikama, uključujući zasjede i upotrebu daljinski upravljanih eksploziva usmjerenih na oficire i članove Korpusa iranske revolucionarne garde (IRGC), propadnike vlade, kao i sunitske lidere koji podržavaju režim.

"Džaiš el-Adl usvaja složenije obrasce napada slične onima BLA, a borci obje grupe koriste pogranični region kao utočište ili logistiku", rekao je analitičar iz Islamabada Iftikar Firdus.

Militantne grupe u Pakistanu

Iako vjerski ekstremisti poput Islamske države - Korasan (ISKP) i Tehrik-e Talibana Pakistana (TTP) djeluju u pakistanskoj provinciji Beludžistan i odgovorni su za nekoliko od 131 napada zabilježenih u Beludžistanu u septembru, prema Pakistanskom institutu za bezbjednosne studije, separatisti iz Beludžistana su značajno ojačali u regionu u posljednjih nekoliko godina.

Dvije frakcije Oslobodilačke vojske Beludžistana (BLA), BLA Džiand i BLA Azad, proširile su svoje operacije sa lokalnih napada i bjekstava na usmjeravanje pažnje na vrijedne mete u gradovima udaljenim čak i od Karačija. BLF je druga najaktivnija grupa koja se fokusira na gerilske zasjede, napade na infrastrukturu i upravljanje specijalizovanim jedinicama za sofisticiranije napade.

Druge manje separatističke grupe uključuju Oslobodilačku gardu Beludžistana, Republikansku armiju Beludža i Nacionalističku armiju Beludža.

Od njih, BLA i BLF su u velikoj mjeri uključene u napade na pakistanske snage bezbjednosti, kao i u napade na projekte i radnike koje predvode Kinezi u regionu.

Kina je 2015. godine pokrenula projekat vrijedan više milijardi Kinesko-pakistanskog ekonomskog koridora (CPEC), ključnu komponentu pekinške inicijative Pojas i put koja uključuje investicije u željeznicu, puteve i infrastrukturu širom Pakistana, sa posebnim fokusom na razvoj luke Gvadar i iskopavanje mineralnih resursa poput zlata, bakra i uglja u Balučistanu.

U novembru 2018. godine, nekoliko separatističkih grupa formiralo je grupu "Baluč Radži Aadžoi Sangar" kako bi koordinirale svoje napade protiv pakistanske države, koju su optužile za pljačku resursa regiona.

Od tada, balučki separatisti nisu samo intenzivirali napade na pakistanske bezbjednosne agencije, već su ciljali i kineske državljane u Balučistanu i susjednoj provinciji Sind.

Prekogranične veze

Beludžske militantne grupe sa obje strane granice između Irana i Pakistana imaju malo zajedničkog u ideološkom smislu.

"Za razliku od iranskih beludžskih grupa, čije vođstvo dolazi iz vjerskih seminara i od tvrdokornih sunitskih muslimana, vođstvo beludžskih grupa u pakistanskoj provinciji Beludžistan uglavnom je sa univerzitetskim diplomcima i sekularnom orijentacijom", rekao je istraživač iz Norveške Kiyya Baloch.

"Nma povezanosti njihovih agendi. Umjesto toga, često se međusobno optužuju da ih Iran i Pakistan koriste kao posrednike, jer grupe poput Džaiš el Adl imaju svoja skrovišta na pakistanskoj strani, dok se za neke beludžske grupe kaže da imaju svoja utočišta na iranskoj strani", rekao je on za RSE.

Abdul Sajed, istraživač džihadističkih pokreta sa sjedištem u Švedskoj, rekao je da iranske i pakistanske beludžske grupe možda imaju kampove ili baze u blizini jedna druge, ali se protive različitim državama.

"Svaka strana optužuje drugu da djeluje kao posrednik njegovih protivnika", rekao je on za RSE, dodajući da su se neke od ovih grupa međusobno optuživale za ubijanje svojih članova, kao što se u nekoliko navrata dogodilo između BLF-a i Džaiš el-Adla.

Pakistan i Iran imaju istoriju sumnjičenja u vezi sa upravljanjem granicama. Najvidljivija demonstracija tih razlika viđena je kada su Iran i Pakistan izvršili napade na mete jedna na drugu u januaru 2024. godine.

Iran je dugo optuživao Pakistan da podržava militante koji se protive režimu u Teheranu. Nakon samoubilačkog napada u iranskom Sistan-Balučistanu u kojem je 2009. godine ubijeno 42 ljudi, visoki iranski zvaničnik zatražio je od Islamabada da izruči lidera Džundulaha Regija.

U martu 2016. godine, Pakistan je objavio hapšenje navodnog indijskog špijuna, Kulbušana Džadhava, iz oblasti Maškel blizu iranske granice. Najava je data samo dan prije dolaska tadašnjeg iranskog predsjednika Hasana Rohanija u Islamabad.

Pakistanske vlasti su tvrdile da je agent upravljao mrežom iz iranskog lučkog grada Čahbahar za izvođenje terorističkih akata u Pakistanu.

S obzirom na složenu bezbjednosnu dinamiku regiona, indirektno učešće države se ne može isključiti, rekao je Sajed. "Međutim, takva podrška nije potvrđena kroz dokaze iz otvorenih izvora niti je javno priznala bilo koja država, što ostavlja navode o posredničkim vezama neutemeljenim".

Firdus je rekao da iako su Iran i Pakistan povećali koordinaciju od uzvratnih udara u januaru 2024. godine, ove mjere još uvijek nisu evoluirale u održivu i sveobuhvatnu strategiju.

"Duboko međusobno nepovjerenje i dalje postoji" zbog prisustva Džaiš al Adla i BLA/BLF-a sa obje strane, a "geopolitička konkurencija (Gvadar naspram Čahbahara), različita vanjska poravnanja i ogroman teško kontrolisan teren i dalje ograničavaju dublju operativnu integraciju".