Tvrdnje o poginulim demonstrantima, intervenciji srpske policije tokom protesta, otmicama djevojaka, kao i o dolasku brojnih aviona iz Izraela, spadaju u lažne ili nepotvrđene informacije koje su kružile tokom nedavnih protesta protiv vlade premijera Edija Rame u Albaniji.
Neke od ovih tvrdnji su opovrgle institucije i organizacije za provjeru činjenica, dok su druge ostale nepotvrđene.
Nevila Đata (Gjata), glavna urednica albanske platforme za provjeru činjenica Faktoje.al, izjavila je za Kosovski servis Radija Slobodna Evropa (RSE) da se dezinformacije koje prate aktuelne proteste razlikuju od onih koje su se pojavljivale tokom ranijih demonstracija pokreta Flamingo: fokus se pomjerio sa geopolitičkih i ideoloških narativa na konkretne događaje, poput nasilja, navodnih žrtava i bezbjednosti demonstranata.
Prema njenim riječima, promijenile su se i metode koji se koriste za širenje ovih tvrdnji, kao i publika do koje one dopiru.
Od navodnih žrtava do srpske policije: ključni narativi
Tokom protesta od 13. do 16. oktobra, prema navodima portala Faktoje.al, društvenim mrežama su kružile tvrdnje o demonstrantima koji su zbog policijskog nasilja završili na aparatima za pomoć kod disanja (respiratori), o mladim ljudima u komi, kao i o drugim žrtvama, uključujući i mladića iz Tetova u Sjevernoj Makedoniji.
Prema riječima Đate, ni ljekari u Bolnici za traumatologiju ni Ministarstvo zdravlja, a ni provjere na terenu koje je sproveo Faktoje.al, nisu potvrdili ove navode.
Takođe, društvenim mrežama i putem platformi za komunikaciju širile su se tvrdnje o otmici tri djevojke, koje su izveli nepoznati muškarci u kompleksu "Studentski grad", kao i o otmici još jedne djevojke koju su izvršile osobe u civilu.
Tvrdnje koje su se odnosile na tri djevojke portal Faktoje.al je opovrgao nakon razgovora sa upravom, prikupljanja svjedočenja i direktnog kontakta novinara ovog portala sa studentima koji tamo borave. Istovremeno, policija je demantovala navode o djevojci koja je, navodno, bila prisilno ubačena u kombi.
Albanski policajci suočavaju se sa demonstrantima u Tirani 18. oktobra.
Prema riječima Đate, ovi narativi nisu nužno imali istu svrhu, niti su šireni iz istih razloga.
"U stvarnosti, ovi narativi nisu služili istoj svrsi. Neke su širili ljudi koji su u njih vjerovali; drugi su kreirani radi privlačenja klikova i ostvarivanja zarade; neki su imali za cilj eskalaciju tenzija, igrajući na kartu straha i bijesa; dok su treći nasilje pripisivali Socijalističkoj partiji (PS), s obzirom na to da je ona na vlasti (u Albaniji)", kaže ona za RSE.
Međutim, Đata napominje da su lažne tvrdnje o nasilju nad demonstrantima kružile u trenutku kada su zabilježeni i stvarni slučajevi takvog nasilja.
"Jednako je značajna činjenica da je policijsko nasilje nad mladima, u mnogim slučajevima, brutalno i veoma zabrinjavajuće. Video-snimci dokumentuju ozbiljne epizode policijskih intervencija koje zahtijevaju konkretne mjere", navodi ona za RSE, dodajući da, usljed toga, narativi čiji je cilj podsticanje straha, tenzija ili bijesa ponekad imaju određeno uporište u istini.
Tokom šestodnevnih demonstracija, policija je za rastjerivanje demonstranata koristila suzavac, vodene topove i gumene metke, čiju je upotrebu potvrdio generalni direktor policije, Skender Hita. Albanska državna policija suspendovala je sedam policajaca i protiv njih pokrenula disciplinske postupke, nakon navoda o prekomjernoj upotrebi sile tokom protesta protiv Ramine vlade.
Čitajte:
Protest u Tirani se nastavlja, Rama kaže da neće podneti ostavkuZaštitnik građana, Endri Šabani (Shabani), pokrenuo je administrativnu istragu kako bi utvrdio da li je sila koju je policija primijenila bila neophodna i srazmjerna. On je 16. oktobra saopštio da je njegova kancelarija stupila u kontakt sa 214 osoba kojima je bila oduzeta sloboda, te da su zabilježene pritužbe koje se odnose na policijsko nasilje, nedostatak medicinske njege i kršenje prava maljoletnika. Šabani je osudio nasilje usmjereno kako prema policajcima, tako i prema demonstrantima.
Prema podacima albanskog Ministarstva zdravlja, tokom prvih pet dana protesta, od 13. do 17. oktobra, 272 osobe su zatražile medicinsku pomoć, među kojima 169 policajaca, 82 demonstranta i 21 slučajni prolaznik.
Povrijeđeni policajac leži na tlu tokom antivladinog protesta 18. oktobra u Tirani.
Jedan od narativa ticao se umiješanosti stranih snaga u proteste. Na društvenim mrežama i platformama za komunikaciju širile su se poruke i fotografije u kojima se tvrdilo da je albanska vlada angažovala srpske i njemačke policajce za intervenciju protiv demonstranata.
Prema provjeri koju je sproveo portal Faktoje.al, ispostavilo se da je fotografija, navođena kao dokaz njihovog prisustva, generisana pomoću vještačke inteligencije, dok je Državna policija demantovala angažovanje bilo kakvog stranog osoblja.
Tvrdnje o umiješanosti stranih državljana širile su se i putem objava u kojima se navodilo da je iz Izraela stigao veliki broj aviona. U tim objavama se sugerisalo da su ti letovi izostavljeni sa aerodromskih tabli dolazaka i odlazaka, ili da su letjelice isključile svoje sisteme za praćenje, dovodeći te događaje u vezu sa protestima. Međunarodni aerodrom u Tirani odbacio je ove navode, pojašnjavajući da nije bilo nikakvih dodatnih letova iz Tel Aviva i da se aerodromske operacije odvijaju prema predviđenom rasporedu.
Od 'Flaminga' do današnjih protesta: Kako su evoluirale dezinformacije?
Prema riječima Đate, tokom protesta pokreta Flamingo dominirali su geopolitički i ideološki narativi. Ona ističe da su protesti predstavljani kao posljedica stranog miješanja, uključujući tvrdnje o "hibridnom ratu" i umiješanosti Grčke ili Irana, zatim kao zavjera koju finansiraju Georg Soros i donatori ekoloških organizacija poput PPNEA i EcoAlbania, kao antisemitsko pitanje (putem navoda o izraelskoj enklavi), ili pak kao oblik kulturnog upada, pri čemu je simbol flaminga dovođen u vezu sa LGBT zajednicom.
"Tokom protesta Flamingo, ovi narativi su uglavnom plasirani 'odozgo nadole'", kaže Đata za RSE, misleći pritom na premijera Edija Ramu, televizijske programe, analitičare, zastupnike Demokratske i Socijalističke partije, kao i na medije iz Srbije i regiona.
Ona objašnjava da je narativ o umiješanosti "stranih neprijatelja", koji je ponavljao Rama, a dodatno potkrepljivali zastupnici Socijalističke partije i pojedini analitičari, postao toliko sveprisutan da je počeo da se tretira kao normalizovan u javnom diskursu.
Ipak, navodi o stranom miješanju ponovo su se pojavili i tokom nedavnih protesta.
Rama je 18. oktobra izjavio da je neutralisan dron sa eksplozivom, koji je navodno bio namijenjen napadu na kabinet premijera. Za nemire je okrivio "strane prste", pominjući Iran i Rusiju, ali nije javno iznio provjerljive dokaze o umiješanosti tih država u organizovanje protesta.
Demonstrant se suočava sa policijskom jedinicom tokom protesta 17. oktobra u Tirani.
"Raspolažemo velikom količinom informacija i nastavićemo da nadograđujemo ono što smo od samog početka utvrdili u vezi sa miješanjem 'stranih aktera' na društvenim mrežama, među kojima je, naravno, i Islamska Republika Iran, koja predstavlja vrhunac dezinformisanja".
Dva dana ranije, državna policija je saopštila da je identifikovala kanale komunikacije i grupe na onlajn platformama koje su, navodno, korišctene za podsticanje na nasilje i upućivanje prijetnji policijskim službenicima. Policija je navela da je pokrenula istrage, ali te kanale nije javno povezala ni sa kakvim stranim miješanjem.
Dan kasnije, 19. oktobra, Rama je izjavio da su mladi ljudi koji učestvuju u nasilnim protestima potpali pod ideološki uticaj i da su radikalizovani duhom pokreta Antifa, koji je predsjednik SAD Donald Trump označio kao terorističku organizaciju.
Čitajte:
Od studenata do penzionera, šta ujedinjuje demonstrante u Tirani?Na društvenim mrežama se nedavno pojavila tvrdnja da je premijer Kosova, Aljbin (Albin) Kurti, bio uključen u pokušaje svrgavanja premijera Albanije, Edija Rame. Ova tvrdnja proizilazi iz medijskih izvještaja o hapšenju dvojice državljana Kosova u Tirani, kao i iz objavljivanja policijskog zapisnika u kojem je jedan od njih navodno izjavio da je pristalica Kurtija i da je došao da protestuje protiv Ramine vlade, sa ciljem da je zamijeni administracijom koja podržava politiku pokreta Samoopredeljenje. Portal Faktoje.al nije uspio da potvrdi ovu tvrdnju. Radio Slobodna Evropa se obratio Kabinetu premijera Kosova za komentar, ali do trenutka objavljivanja ovog teksta nije dobio odgovor.
Na konferenciji za novinare, Albuljena Hadžiju (Albulena Haxhiu), članica pokreta Samoopredeljenje i visoka zvaničnica u Skupštini Kosova, izjavila je da njena stranka nikada nije pozivala na učešće u protestima u Albaniji, niti na njihovu podršku.
Hadžiju je napomenula da, iako pokret Samoopredeljenje uživa široku podršku javnosti, stranka ne može snositi odgovornost ukoliko pojedini njeni simpatizeri odluče da učestvuju u protestima u Albaniji.
Čitajte:
Desetine povrijeđenih, zgrade oštećene nakon eskalacije studentskog protesta u TiraniZa razliku od protesta Flamingo, najozbiljnije optužbe se sada šire prvenstveno putem Instagrama i WhatsAppa.
"Trenutno, najozbiljnije tvrdnje kruže uglavnom na Instagramu i WhatsAppu, putem stranica i grupa povezanih sa protestima, a u nekim slučajevima ih prenose čak i televizijske kuće", kaže Đata za RSE.
Prema riječima Đate, postoji i razlika kada je riječ o publici. Ona napominje da su narativi koji su pratili proteste Flamingo imali dokumentovan domet koji se protezao na Srbiju, Kosovo, jSevernu Makedoniju, Crnu Goru i Hrvatsku; nasuprot tome, portal Faktoje.al nije pronašao dokaze o sličnoj regionalnoj dimenziji u vezi sa aktuelnim protestima. Fokus je, objašnjava Đata, prvenstveno na domaćoj publici, konkretno na roditeljima, srednjoškolcima, studentima i prosvjetnim radnicima.
Međutim, upotreba vještačke inteligencije ostaje zajednička crta: od slika grčkih autobusa koji navodno pristižu u Albaniju tokom protesta Flamingo, pa sve do manipulisanih fotografija koje uključuju Opštinu Tirana i strane policajce tokom nedavnih protesta.
Demonstrantica baca kamen tokom protesta 17. oktobra u Tirani.
Prema riječima Đate, značajan je i način na koji ovi narativi usmjeravaju javnu debatu.
"U slučaju protesta Flamingo, 'bombardovanje' narativima imalo je za cilj da pomjeri fokus debate sa životne sredine i prava građana, usmjeravajući ga, umjesto toga, ka 'vanjskim neprijateljima'", kaže ona.
Kada je riječ o aktuelnim protestima, ona napominje da obje strane pokušavaju da diskredituju jedna drugu, pri čemu dominiraju tvrdnje koje podstiču strah i nesigurnost. Iako je dio tog sadržaja, koji je u međuvremenu razotkriven kao netačan, prikupio hiljade lajkova na društvenim mrežama (što, prema Đati, ukazuje na veliki doseg), trenutno ne postoje podaci na osnovu kojih bi se mogao izmjeriti njegov stvarni uticaj na javno mnjenje.
Uprkos širenju brojnih tvrdnji bez dokaza, portal Faktoje.al još uvijek nije pronašao dokaze o postojanju koordinisane mreže koja stoji iza njih.
"Identifikovali smo izvore koji su širili tvrdnje bez dokaza, ali nema dokaza o koordinaciji ili o tome da iza njih stoji jedan autor", kaže Đata.