Dostupni linkovi

Gost nedjeljnog intervjua Radija Slobodna Evropa je magistar Dragutin Papović, asistent na grupi za istoriju Filozofskog fakulteta u Nikšiću, koji je nedavno objavio knjigu „Primjeri filantropije u Crnoj Gori”.

Papović govori o osjećaju humanosti, solidarnosti, izdvajanju sopstvenog novca u korist opšteg dobra u Crnoj Gori krajem i početkom 20-tog vijeka i preduslovima koji su potrebni da bi ponovo zaživjela filantropija i zadužbinarstvo.

RSE:
Gospodine Papoviću, koliko je, prema rezultatima Vašeg istraživanja, u Crnoj Gori bila razvijena filantropija prije i početkom XX vijeka u odnosu na ostale zemlje regiona?

Papović: U odnosu na ostale zemlje regiona nemamo nekih konkretnih podataka, mada znamo za ono što je najkarakterističnije iz regiona, ili što je karakteristično za Srbiju, odavno je poznato postojanje tih velikih zadužbina poput onoga što je u Srbiji uradio kapetan Miša Anastasijević, ili Kolarčeva zadužbina. U Crnoj Gori nije bilo zadužbina toga tipa, odnosno tako imućnih zadužbina, ali u svakom slučaju, krajem XIX i početkom XX. vijeka, na teritoriji današnje Crne Gore počinju da se formiraju prve zadužbine, konkretno mislim na Boku Kotorsku, i na teritoriji današnje Crne Gore, jer je Boka u tom periodu bila u sastavu Austrougarske, odnosno Habsburške monarhije, i u Boki tada počinju da se formiraju prve zadužbine već sredinom XIX vijeka. Ako je pitanje zašto baš u Boki, onda je to zato što Boka tada dobija odlike građanskog društva, tada u Boki djeluje veliki broj trgovaca i pomoraca koji imaju tu građansku svijest i rezultat te njihove građanske svijesti jeste formiranje tih zadužbina, oni pokazuju svijest o odgovornosti prema sredini i zajednici iz koje su potekli i u kojoj su djelovali. Tako nešto na teritoriji Knjaževine, odnosno Kraljevine Crne Gore imamo tek početkom XX vijeka kada ti modernizacijski procesi i u onome što je Crna Gora dospiju. Početkom XX vijeka takođe sa ubrzanim modernizacijskim procesima, sa stvaranjem velikog broja trgovačkih i zantskih centara u Crnoj Gori sa formiranjem tog građanskog sloja koga su činili provenstveno trgovci, a zatim i onaj poznati sloj zelenaša, odnosno budućih bankara u Crnoj Gori, počinju da se formiraju zadužbine i prije svega one su usmjerene ka stipendiranju talentovanih učenika, odnosno studenata, zatim ka ekononmskom poboljšanju zajednice u kojoj djeluju, slično dakle onome što je bilo i u Boki. I ono što je sada takođe karakteristično za te zadužbine na teritoriji Crne Gore jeste da one djeluju prije svega lokalno, da ne postoji nijedna zadužbina koja je djelovala na teritoriji čitave Crne Gore i uglavnom su te zadužbine malih, odnosno skromnih materijalnih mogućnosti, a usmjerene ka tome kako bi se unekoliko unaprijedili socijalni, ekonomski i obrazovni pokazatelji sredine u kojoj su djelovali i u kojoj su nastajali.

RSE: Ko su pojedinci koji su se najviše isticali kao dobrotvori?

Papović:
U knjizi sam napravio jednu podjelu, pa dakle poglavlje posebno govori o najpoznatijim, odnosno onim zadužbinama o kojima imamo sačuvane podatke u Crnoj Gori, a u jednom poglavlju se govori o najistaknutijim filantropima u Crnoj Gori i ono što je možda najinteresantnije jeste da je jedan od najvećih darodavaca u istoriji Crne Gore bio Knjaz, odnosno Kralj Nikola jer kada se pogleda koliko je novca opredijelio kako bi pomogao socijalno ugroženima, kako bi unaprijedio ekonomske prilike u nekom mjestu u Crnoj Gori ili kako bi mnogim đacima, odnosno studentima obezbijedio stipendije onda svakako zaslužuje da se nađe na toj listi najistaknutijih filantropa u Crnoj Gori. Primjera radi, nakon uvođenja ustavnosti u Crnoj Gori 1905. godine knjaz je imao civil listu, odnosno godišnju platu koja mu je izdvajana iz državnog budžeta. To su bili njegovi lični prihodi i već 1907. godine imamo pouzdane podatke da je knjaz samo u prvom tromesječju imao pet posto od te svoje civilne liste opredijelio u humanitarne svrhe. Svakako, knjaz je s tim računao da će podići svoj kult i da će politički profitirati, ali to ne mijenja suštinu njegove filantropske aktivnosti. Takođe bih tu istakao i najvećeg darodavca u istoriji Crne Gore to je Vaso Ćuković, Crnogorac, odnosno Bokelj koji je rođen u Risnu, a koji je uspješnu poslovnu karijeru izgradio u Sjedinjenim Američkim Državama i u međuratnom periodu je preko miliona dolara utrošio na nekoliko značajnih objekata u Risnu i prije svega formirao je i zadužbinu koja je nosila ime njegovih roditalja iz koje se stipendiralo preko četrdeset učenika i studenata, a svakako jedna od njegovih najpoznatijih zadužbina koja je i do danas sačuvana je bolnica u Risnu koja je upravo izgrađena zahvaljujući novcu iz Fonda Vasa Ćukovića, tako da su to dvojica ovako najistaknutijih filantropa u Crnoj Gori kada je riječ o tim najpoznatijim dobrotvornim akcijama, a svakako kada je riječ o zadužbinama tu je oko dvadesetak poznatih zadužbina, s tim što tek o polovini imamo sačuvane podatke i to je nešto što je posljedica djelovanja komunističke vlasti u Crnoj Gori nakon '45. koja je imovinu tih zadužbina nacionalizovala i ne samo to nego je arhivska građa tih zadužbina trajno uništena tako da o njima nemamo više podataka osim onih osnovnih da je ta zadužbina postojala i da imamo imena ljudi koji su ih osnivali.

RSE: Ono što je svakako važno su ekonomske i socijalne prilike tadašnje Crne Gore, koliko je taj segment uticao na razvoj filantropije, odnosno zadužbinarstva?

Tek nakon Prvog svjetskog rata kada građanski sloj dobije na značaju, odnosno kada ekonomske prilike budu nešto povoljnije, ne kažem ni da su tada bile mnogo bolje u odnosu na početak XX vijeka, onda tokom '20. i '30. godina imamo povećan broj zadužbina u Crnoj Gori. Međutim, ono što je karakteristično i tada jeste da oni najbogatiji ne osnivaju zadužbine.
Papović:
Opšte je poznato da su ekonomske i socijalne prilike u Crnoj Gori s početka XX vijeka bile prilično nezavidne jer imamo činjenicu da se znatan broj Crnogoraca s početka XX vijeka iseljava iz Crne Gore, prvenstveno u Ameriku tražeći posao jer u Crnoj Gori nijesu mogli da obezbijede egzistenciju ni sebi ni svojoj porodici i onda je sasvim normalno i očekivano da u takvim uslovima filantropija zaživi, odnosno ona je bila potrebna, ali jednostavno u Crnoj Gori među tim najbogatijim ljudima nije bilo takve svijesti. Taj bogati glavarski sloj koji se obogatio monopolima u trgovini, zahvaljujući ličnom poznanstvu sa vladarom, odnosno Kraljem Nikolom, je došao do značajnog imetka u odnosu na ono što su bile crnogorske prilike i tim ljudima zaista nije bio veliki napor da izdvoje dio, jedan mali dio svog imetka, da osnuju zadužbinu koja bi pomagala ili socijalno ugrožene ili onima koji bi mogli da se školuju na strani ili u samoj Crnoj Gori, a kažem, oni nemaju još uvijek tu svijest o Crnoj Gori kao građanskom društvu, oni nemaju tu građansku svijest. Takođe, njihove porodice ni njihove žene nemaju te navike i sada reći ću upoređenje s onim što je već slučaj u građanskim državama Evrope toga vremena kada žene bogatih i imućnih takođe osnivaju dobrotvorne klubove toga u Crnoj Gori nema. Tek nakon Prvog svjetskog rata kada građanski sloj dobije na značaju, odnosno kada ekonomske prilike budu nešto povoljnije, ne kažem ni da su tada bile mnogo bolje u odnosu na početak XX vijeka, onda tokom '20. i '30. godina imamo povećan broj zadužbina u Crnoj Gori. Međutim, ono što je karakteristično i tada jeste da oni najbogatiji ne osnivaju zadužbine. Radi se uglavnom o trgovcima koji su da tako kažemo srednjeg imovinskog stanja i ono što je, na žalost, takođe karakteristika to je da manje više oni nemaju svog poroda, odnosno nemaju svoje nasljednike i da se onda u nekim poznim godinama kada uvide da neće imati ko da nasljedi od porodice tu imovinu opredjeljuju da formiraju zadužbine kako bi one djelovale prije svega u sredinama, odnosno u gradovima odakle su darodavci i to je takođe jedna od karakteristika filantropije odnosno zadužbinarstva, takođe nešto što nije bilo karakteristično za filantropiju Evrope toga vremena.

RSE: U predgovoru, između ostaog, navodite da je cilj knjige "Primjeri filantropije u Crnoj Gori" da se podstakne oživljavanje i razvoj solidarnosti i humanosti i filantropije i na značaj ulaganja u opšte dobro i zajednicu. U kojoj mjeri se izgubio osjećaj solidarnosti i humanosti u Crnoj Gori danas?

Papović: On je u velikoj mjeri izgubljen. Evo, naveo sam vam neke odlike filantropije s kraja XIX. i prve polovine XX. vijeka u Crnoj Gori i rekao sam da je u periodu komunističke vlasti u periodu od '45. do '90. čak i tako skromna filantropija potpuno uništena prije svega zato što nije postojao zakon o zakladama, o zadužbinama, odnosno o dobrotvornim društvima. Takav zakon je donešen tek 1985. godine i on je bio prilično restriktivan u smislu da je cilj svake osnovane zadužbine morao biti usaglašen sa ciljevima socijalističkog samoupravljanja u skladu sa zvaničnom ideologijom i da je imovina morala biti društvena, odnosno zakon u tom periodu nije dozvoljavao autonomnost rada takvih društava, a autonomnost u njihovom radu je svakako neophodna kako bi oni mogli da ispune ono što je osnivač zadužbine opredijelio.

Mi danas u Crnoj Gori nemamo utemeljene ili prepoznatljive zadužbine već se i danas uglavnom sve humanitarne akcije ili one dobrotvorne akcije koje su usmjerene ka stipendiranju učenika ili studenata ili ka ekonomskom ili ka socijalnom poboljšanju prilika u određenoj sredini od slučaja do slučaja. Nemamo fondaciju ili zadužbinu koja djeluje konstantno i koja djeluje sa jasno određenim ciljevima.
'90. godine kada je srušen komunistički poredak u Crnoj Gori smo imali situaciju da ne postoji svijest o filantropiji, da je taj period od gotovo pola vijeka uništio i one početne inicijative, odnosno one početne korake u formiranju filantropije i najbolji dokaz da je to tako jeste da i mi danas u Crnoj Gori nemamo utemeljene ili prepoznatljive zadužbine već se i danas uglavnom sve humanitarne akcije ili one dobrotvorne akcije koje su usmjerene ka stipendiranju učenika ili studenata ili ka ekonomskom ili ka socijalnom poboljšanju prilika u određenoj sredini od slučaja do slučaja. Nemamo fondaciju ili zadužbinu koja djeluje konstantno i koja djeluje sa jasno određenim ciljevima. Ono što je svakako cilj knjige jeste da se podstakne filantropija u današnjem modernom poslovanju ima posebno mjesto jer je trend da velike kompanije posluju sa tom društvenom odgovornošću, odnosno da dio sredstava iz svog profita opredjeljuju ka dobrotvornim ciljevima prije svega osnivaju zadužbine koje se bave promovisanjem talentovanih učenika i studenata i danas je aktuelno i ono što je zaštita okoline, odnosno osnivaju se zadužbine i toga tipa. U Crnoj Gori još uvijek ne postoji ta praksa prije svega zato što ne postoji svijest o tome da je filantropija nešto što unapređuje zajednicu a ne samo nešto što je socijalna komponenta društvene aktivnosti.


RSE:
Takođe, činjenica je da je u posljednjih desetak godina u Crnu Goru ušlo kapitala kao nikad u istoriji i da novih kapitalista, vlasnika krupnog kapitala ima poprilično, međutim, kao što ste i sami rekli nijesmo do sada imali informaciju da je neko od njih svoj kapital uložio u izgradnju ili bar rekonstrukciju neke škole, bolnice ili da je organizovano dobrotvorno veče u cilju pomoći nekoj socijalno ugroženoj grupi ili - ako se naravno to dogodilo to je više incident nego pravilo, zbog čega je to tako?

Papović: Na principu toga da li ti ljudi imaju građansku svijest, odnosno da li ti ljudi gaje svijest o tome da je taj imetak stečen zahvaljujući i zajednici u kojoj djeluju i zahvaljujući onim ljudima koji rade za njih, odnosno radnicima, zahvaljujući jednostavno društvenom ambijentu u kome posluju njihove kompanije. Međutim, tu se takođe povlači jedna paralela između Crne Gore s kraja XIX. i početka XX. vijeka i onoga što je danas. Ako imate u vidu da su i tada bogati ljudi u Crnoj Gori, mjereno ovim filantropskim aktivnostima naravno bili sebični u tom smislu da nijesu imali svijest o tome da je to nešto što je svakako odgovoran odnos prema društvu i prema državi u krajnjoj liniji, tako i danas ova prva genracija, da tako kažemo, ovih novih kapitalista ili taj skorojevićki kapital još uvijek nema tu svijest i to možda nije karakteristika samo Crne Gore nego uopšte karakteristika bilo koje države jer ako pogledate istoriju najznačajnijih fondacije u svijetu vidjećete da su te fondacije uglavnom formirale druge ili treće generacije porodice koja je stekla imetak. Djelimično, onaj koji je prvi u porodici stekao takvo bogatstvo nije imao tu svijest o odgovornosti prema društvu i da su tek nakon toga njihovi nasljednici formirali zadužbine. U Crnoj Gori taj period od '90. na ovamo je još uvijek kratak jer još uvijek je na sceni ta prva generacija kapitalista, odnosno oni koji su se obogatili na relativno brz način, oni još uvijek nemaju svijest i uglavnom se radi o ljudima koji nijesu tog obrazovnog novoa da bi mogli da prepoznaju filantropiju kao nešto što je odgovoran odnos prema društvu i prema državi.

RSE: Koji su po Vama uslovi društveni, socijalni potrebni da bi ponovo zaživjala solidarnost i ulaganje u opšte dobro, da li je to zakon i u kojoj mjeri je to danas potrebno Crnoj Gori?

Papović:
To je upravo donošenje Zakona o zadužbinama jer koliko je meni poznato trenutno ovu oblast definiše Zakon o nevladinim organizacijama i jedan od ciljeva Fonda za aktivno građanstvo i Fondacija za otvoreno društvo predstavništvo Crna Gora koji su izdali ovu knjigu je da se na ovaj način ne samo podstakne filantropija nego da se i najodgovorniji u državi pozovu da razmisle, odnosno da urade neophodne korake kako bi se stvorili prije svega pravni, odnosno zakonski okviri za razvoj filantropije. Takođe, ono što je neophodno, a to zavisi od onih koji su najimućniji, jeste da prepoznaju na ovaj način kako su to već prepoznale najmoćnije kompanije u svijetu, značaj društveno odgovornog poslovanja, to jeste da znaju da u sastavu svog poslovanja moraju imati ili bi bilo poželjno da imaju dobrotvorne akcije ili da jednostavno formiraju zadužbine koje se mogu baviti raznim oblicima pomoći zajednici ili unapređenja zajednice u kojoj djeluju. Takođe, to zavisi od svijesti tih ljudi, onda kada oni prepoznaju da je to nešto što koristi, da je to nešto što je ulaganje u budućnost uz naravno zakonske okvire onda bi filantropija u Crnoj Gori trebala da zaživi. Svakako, ne radi se tu uvijek o najbogatijima, njihova odgovornost jeste najveća, nego uopšte o građanima Crne Gore koji moraju postati svjesni činjenice da država ne može uvijek da riješi sve njihove probleme i da njihovo samoorganizovanje je takođe bitan preduslov kako bi riješili neki od svojih aktuelnih problema.
  • 16x9 Image

    Srđan Janković

    Nakon rada u pisanim i elektronskim medijima u Srbiji, Beograd napušta 1999. nakon gašenja ovih medija zbog pritiska tadašnjeg režima i ubistva novinara Slavka Ćuruvije. Na RSE radi od novembra 1999. godine.

XS
SM
MD
LG