"Apsolutno nisam bio informisan o eventualnim sankcijama za pomenuti Fond", navodi Ratko Šćekić, direktor Istorijskog instituta Univerziteta Crne Gore, u odgovoru na upit Radija Slobodna Evropa (RSE).
Komentar je usledio nakon što je u prostorijama tog instituta u Podgorici 21. septembra održano predavanje profesorke iz Rusije koja je povezana sa fondom Gorčakov, koji se od 2022. nalazi na listi sankcija Evropske unije (EU) zbog saradnje i podrške vlasti Vladimira Putina.
Šćekić takođe napominje i da je poželjna svaka buduća saradnja sa bilo kojom institucijom iz Rusije koja bi bila od koristi za crnogorskim naučnicima, "ako je takva saradnja u skladu sa trenutnim crnogorskim propisima".
Istovremeno, u pisanom odgovoru iz Rektorata Univerziteta Crne Gore za RSE navode da ta institucija nije učestovala u finansiranju i organizaciji događaja, te da ne postoji praksa traženja saglasnosti rektora za ovakve događaje.
Iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje kritikuju to što univerzitet planira saradnju sa sankcionisanom organizacijom, dok se Crna Gora nalazi u završnici pregovora o članstvu sa EU.
Šta se desilo na predavanju?
U biblioteci Istorijskog instituta Univerziteta Crne Gore (UCG) 21. septembra, održana su dva predavanja univerzitetskih profesora iz Rusije, navodi se na sajtu Univerziteta.
Predavači su bili Mark Entin, šef katedre za integraciono pravo i ljudska prava na Moskovskom državnom institutu za međunarodne odnose i Ekaterina Entina, profesorka Nacionalnog istraživačkog univerziteta "Visoka škola ekonomije" i direktorka Odseka za crnomorska i mediteranska istraživanja Instituta Evrope Ruske akademije nauka.
Navodi se da je predavanju prisustvovao i ambasador Rusije u Podgorici Aleksandar Lukašik.
U biblioteci Instituta bio je i Ivan Kašćelan iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje (CGO).
Za RSE Kašćelan kaže da su za njega bile sporne, pre svega, biografije predavača.
Objašnjava da je Ekaterina Entina savetnica u Fondu Gorčakov, koji je pod sankcijama EU od 2022. godine zbog "aktivne podrške i koristi od Vlade Ruske Federacije, koja je odgovorna za aneksiju Krima i destabilizaciju Ukrajine".
Kašćelan kaže da je Entina predložila saradnju Fonda sa Istorijskim institutom, što je direktor instituta Radenko Šćekić "u sklopu odgovora neformalno prihvatio".
Navodi da je Entina, tokom predavanja naziva "Moderna ruska istraživanja o Balkanu i mogući pravci saradnje u današnjim uslovima", koristila termin "Srpski svet".
"Srpski svet" je kovanica koju su koristili političari širom regiona, ali i predstavnici prosrpskih partija u Crnoj Gori, koji tu ideju opisuju kao brigu za građane srpske nacionalnosti u državama bivše Jugoslavije, dok su lideri tih zemalja upozoravali su da ta kovanica podseća na teritorijalne aspiracije zvanične srpske politike u ratovima 90-ih godina.
"Stekao sam, rekao bih, opravdano, utisak da se stavlja znak jednakosti između onoga što ne naziva 'Srpskim svetom' i Balkanom", objašnjava Kašćelan.
"'Srpski svet', srpsko stanovništvo… govorila je o demonizaciji srpskog stanovništva nakon ratova 90-ih. Prosto kao da se zanemaruje samobitnost, integritet i postojanje i ostalih grupacija na prostoru Balkana."
Šta se zna o predavačima?
Na sajtu Visoke škole ekonomije navodi se da je Ekaterina Entina doktorka političkih nauka i profesorka Nacionalnog istraživačkog univerziteta "Visoka škola ekonomije" sa sedištem u Moskvi.
Entina je takođe i direktorka Odseka za crnomorska i mediteranska istraživanja Instituta Evrope Ruske akademije nauka.
Među njenim objavljenim radovima je više onih na temu rusko-srpskih odnosa i Zapadnog Balkana.
Entina je takođe angažovana kao savetnica u Fondu Gorčakova, koji se od 2022. godine nalazi pod sankcijama EU, a u čijoj upravi je i ruski šef diplomatije Sergej Lavrov, koji je na listi sankcija Sjedinjenih Američkih Država i EU.
Fond za javnu diplomatiju Aleksandra Gorčakova osnovao je 2010. godine tadašnji predsednik Rusije Dmitrij Medvedev. Iako se zvanično vodi kao "nevladina organizacija", Ministarstvo spoljnih poslova Rusije finansira rad Fonda, koji zauzvrat finansira think-tankove i druge manje organizacije.
U obrazloženju sankcija EU, navodi se da je Fond odgovoran za aktivnu podršku i korist od Vlade Rusije.
Etina u Fondu Gorčakov vodi program "Balkanski dijalog" - godišnji forum koji okuplja stručnjake i studente iz Rusije i zemalja Zapadnog Balkana.
Taj forum je, od početka ruske invazije na Ukrajinu u februaru 2022, održan tri puta u Srbiji i dva puta u bosanskohercegovačkom entitetu Republika Srpska.
S druge strane, RSE nije uspeo da utvrdi povezanost doktora pravnih nauka Marka Entina sa Fondom Gorčakov.
Na sajtu univerziteta na kom predaje, navodi se da je on doktor pravnih nauka i nekadašnji diplomata, kao i da je bio ambasador Rusije u Luksemburgu od 2012. do 2016.
Šta kažu iz Istorijskog instituta?
"Apsolutno nisam bio informisan o eventualnim sankcijama za pomenuti Fond, a profesorica Entina nije pod ličnim sankcijama samim time što je mogla slobodno ući u Crnu Goru", u pisanom odgovoru za RSE kaže direktor Istorijskog instituta UCG Radenko Šćekić.
Navodi da je saradnja između pomenutog Fonda Gorčakov i Instituta postojala u ranijem periodu, navodeći primer iz 2011. godine, dok Fond još nije bio pod sankcijama EU.
Na pitanje kako je reagovao na to što se o Crnoj Gori i Balkanu na predavanju govorilo kroz koncept "srpskog sveta", Šćekić navodi da je reagovao "u vezi izrečenih konstatacija političkog tipa prisutnih na predavanju", te da "tome nije mjesto u istorijskom institutu i da je predavanje isključivo vezano za nauku, istoriografiju". Naglasio je, dodaje, i da Crna Gora "dominantno upućena i vezana za EU".
"Profesorica Entina je između ostalog govorila o njenoj naučnoj djelatnosti na Balkanu, napomenuvši da ima knjige u kojima govori o 'srpskom svetu', misleći prevashodno na Srbiju kojom se bavi", pojašnjava u pisanom odgovoru Radenko Šćekić.
Rektorat negira učešće u organizaciji događaja
U pisanom odgovoru iz Rektorata Univerziteta Crne Gore za RSE navode da ta institucija nije učestovala u finansiranju i organizaciji događaja, te da ne postoji praksa traženja saglasnosti rektora za ovakve događaje.
Objašnjavaju da svaka organizaciona jedinica Univerziteta ima slobodu da samostalno bira partnere i gostujuća predavanja.
"Ta sloboda ne postoji bez odgovornosti", pojašnjavaju. "Rukovodstvo svake jedinice dužno je da s pažnjom procijeni kredibilitet partnera, u akademskom i u širem društvenom smislu."
Dodaju i da nisu primili poziv za saradnju sa Fondom Gorčakov, ali da će svaka inicijativa biti razmotrena u skladu sa procedurama UCG, što "podrazumijeva pažnju i odgovornost prema državnim interesima, ali i principima akademskih sloboda."
Odnosi Rusije i Crne Gore
Vlada Crne Gore je 8. aprila 2022. godine uvela sankcije Rusiji zbog vojne agresije na Ukrajinu, što podrazumeva zamrzavanje imovine dela ruskih državljana u Crnoj Gori, te zabranu rada ruskih vladinih medija. Vazdušni prostor takođe je zatvoren za ruske avione.
Politička i institucionalna saradnja Crne Gore i Rusije je nakon 2022. svedena na minimum.
Sankcije, međutim, formalno ne zabranjuju sve oblike akademske saradnje, i ona se i nastavila nakon početka ruske invazije na Ukrajine.
Krajem jula 2026. Vlada Crne Gore je saopštila da je u potpunosti uskladila svoju viznu politiku sa EU, što znači da će od 1. novembra državljanima Rusije biti potrebne vize za ulazak u tu zemlju.
Ruska ambasada u Crnoj Gori uvođenje viza okarakterisala je kao "neprijateljske akcije" , a vlasti u Podgorici su zbog toga pozvale na razgovor ruskog ambasadora Aleksandra Lukašika.
Crna Gora smatra se liderom u pristupnim pregovorima sa Evropskom unijom, dok Vlada najavljuje zatvaranje svih pregovaračkih poglavlja do kraja 2026. godine.