Tema Mosta Radija Slobodna Evropa bila je odnos Srpske pravoslavne crkve prema Crnoj Gori i Crnogorcima. Sagovornici su bili Vukašin Milićević, teolog iz Beograda, i Nemanja Stankov, predavač na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Crne Gore.
Bilo je reči o tome kolika je moć Srpske pravoslavne crkve u Crnjoj Gori, zašto ta crkva ne priznaje Crnogorce kao naciju, zašto je patrijarh Porfirije izabrao baš proslavu 150. godišnjice velike pobede crnogorske vojske nad Turcima da ponovo poruči Crnogorcima da su Srbi iako je nekoliko dana kasnije na obeležavanju godišnjice Oluje izjavio da poštuje sve narode i zašto vlast u Crnoj Gori obeležavanje najznačajnijih događaja iz crnogorske istorije prepušta Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
Razgovaralo se i o tome kako vrh Srpske pravoslavne crkve nastoji da oslabi autonomiju Mitropolije crnogorsko-primorske koju je uspostavio njen nekadašnji mitropolit Amfilohije, zašto je sadašnji mitropolit Joanikije u nemilosti crkvenog vrha i beogradskog režima, da li je Srpska pravoslavna crkva glavna poluga ruskog uticaja u Crnoj Gori, kao i o tome da li je negiranje crnogorske nacije deo koncepta srpskog sveta čiji je zagovornik Srpska pravoslavna crkva.
Omer Karabeg: Ovih dana je Srpska pravoslavna crkva ponovo potvrdila da ne priznaje crnogorsku naciju. Na obeležavanju 150. godišnjice bitke na Vučjem dolu, jednog od najvažnijih događaja u istoriji Crne Gore, kada je crnogorska vojska porazila daleko nadmoćniju tursku vojsku, glavni govornik na svečanoj akademiji u Nikšiću, kojom je obeležen taj događaj, bio je patrijarh Srpske pravoslavne crkve Porfirije koji je rekao da su tu pobedu izvojevali Srbi iz različitih plemena i bratstava.
Zašto je patrijarh izabrao baš taj događaj da ponovo poruči Crnogorcima da su oni Srbi?
Nemanja Stankov: Ono što je patrijarh Porfirije rekao na toj svečanosti je trajektorija mišljenja i djelovanja Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori.
U citatu, koji ste pomenuli, provlači se teza da u kontekstu postojanja srpskog naroda Crnogorci nisu ništa više do li jedna geografska odrednica. U tom smislu Crnogorci ne bi bili ništa drugačiji od, recimo. Šumadinaca, jednog podregiona u okviru srpske nacije.
Zašto je Porfiije izabrao baš taj događaj? Rekao bih da to ima veze sa činjenicom da je bitka na Vučjem dolu bila presudna u ostvarenju viševjekovnog cilja crnogorske nezavisnosti jer je dvije godine nakon te bitke na Berlinskom kongresu međunarodno priznata crnogorsku nezavisnost i državnost.
Crnogorci kao Šumadinci
Omer Karabeg: Zanimljivo je da je patrijarh Porfirije pet dana nakon akademije u Nikšiću, gde je negirao postojanje crnogorskog naroda, u govoru na godišnjici obeležavanja Oluje rekao da je potrebno da se uzdignemo iznad podela i poštujemo druge narode? Kako tumačite te dve izjave?
Vukašin Milićević: Nema tu ničega zanimljivog, sve to je tragično. On neprestano govori o ljubavi i poštovanju drugih, a juče je na skupu povodom obeležavanja godišnjice Oluje stajao ispod jednog, najblaže rečeno, ratnohuškačkog plakata sa porukom o nekakvom hrvatsko-muslimanskom pogromu nad srpskim narodom.
To je korak dalje od onoga što je uobičajena srbijanska retorika o Oluja kad se govori o vojnoj akciji i etničkom čišćenju koje je tokom nje sprovedeno. Ovde više nema nikakve vojne akcije, već je to samo jedan zločinački projekat. Ali ne bih tome čudio jer je patrijarh Porfirije samo deo režima koji je u potpunosti uzurpirao i državu i gotovo celokupni javni prostor u Srbiji.
On brani interese tog režima i u okviru toga i interes vrhuške Srpske pravoslavne crkve. A njihovi interesi su da se, gde god je to moguće, proizvodi nestabilnost, nekakav konfliktni potencijal da bi se onda time moglo trgovati na spoljnopolitičkom planu.
Mislim da je to ono što pokreće Porfirijeve reči i akcije.
Omer Karabeg: Da li većina ljudi u Srbiji prihvata stav Srpske pravoslavne crkve da Crnogorci nisu nacija, već da su Srbi?
Vukašin Milićević: Ja se time zaista ne bih bavio. Mislim d je to pitanje nacionalnog opredeljenja. U Crnoj Gori je to unutrašnje političko pitanje. Nije to pitanje etničke pripadnosti ili bilo čega sličnog, već političkih stavova.
Moj je utisak da su građani Srbije i Crne Gore u najvećem broju, nezavisno od toga kako se izjašnjavaju, svesni toga da uz malo truda mogu da imaju ne samo zajedničku prošlost, već i zajedničku budućnost. I verujem da je u tom smislu većina građana i u jednoj i u drugoj državi veoma dobronamerna.
Čini mi se da ono što se dešava u Srbiji u poslednjih godinu i po dana ima kapacitet da promeni političku paradigmu koja je sada potpunosti destruktivna - ne samo po Srbiju, već i po ceo region. Mislim na građansku pobunu koju predvode studenti. To odavno nije studentski protest. Formirao se šarolik građanski front sa različitim političkim stavovima i koncepcijama, ali nedvosmisleno demokratski usmeren.
A pitanjima nacionalnog identiteta ne bih se bavio zato što je ono zatrovano višedecenijskim propagandom. I da bi se to promenilo potrebno je da se promeni društvena paradigma.
Omer Karabeg: Kolika je moć Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori?
Nemanja Stankov: Srpska pravoslavna crkva je definitivno najjača organizacija u Crnoj Gori. Ako konsultujete bilo koje istraživanje javnog mnjenja, Srpska pravoslavna crkva će u većini slučajeva ubjedljivo biti na prvom mjestu sa najvećim stepenom povjerenja građana.
Taj dominantni status Srpske pravoslavne crkve u crnogorskom društvu nije nastao iznenada. On je izgrađen na terenu u saradnji sa raznim drugim organizacijama uključujući i političke partije.
Omer Karabeg: Da li predsednik Srbije Aleksandar Vučić jača uticaj na Crnu Goru preko Srpske pravoslavne crkve?
Vukašin Milićević: Da. S tim što postoje i tenzije. Jednu politiku vodi centrala Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, a drugu ljudi koji deluju u kanonskim okvirima u Crnoj Gori.
Očevidna je tenzija između dvojice mitropolita Joanikija i Metodija s tim što centrala forsira Metodija, dok režimski mediji napadaju Joanikija. Pored toga što radi za interese beogradskog režima - kriminalnog, nacionalističkog, ne mogu da ga ne nazovem tim rečima - srpska crkvena centrala radi direktno i protiv legitimnih interesa crkve u Crnoj Gori.
Amfilohijeva autonomija
Nemanja Stankov: Meni se čini da je autonomija Mitropolije crnogorsko- primorske bila mnogo veća za vrijeme mitropolita Amfilohija i da je crkva u Crnoj Gori u to vrijeme djelovala dosta samostalnije i bez velikog upliva crkvene centrale u Beogradu.
U tom kontekstu bih tumačio tenzije između Joanikija i Metodija i činjenicu da sada imamo dva mitropolita u Crnoj Gori. To je rezultat nastojanja crkvene centrale da se oslabi autonomija koja je bila izgrađena za vrijeme Amfilohija. Sada je uticaj crkvene centrale mnogo veći, nego što je bio ranije.
Omer Karabeg: Čini se da je crnogorsko-primorski mitropolit Joanikije pao u patrijarhovu nemilost nakon što je zajedno sa još petoricom vladika osudio izjavu kruševačkog mitropolita Davida koji je studente nazvao ustašama?
Vukašin Milićević: U to nema nikakve sumnje. Ali ja bih da vas podsetim na to da je mitropolit Joanikije bio najozbiljniji kandidat za patrijarha nasuprot grupi koja je stala iza Porfirija.
Videli smo u nedavno objavljenom istraživanju CIN-a iz Sarajeva da je taj izbor po svoj prilici bio pod kontrolom što oficijalnih, što neoficijalnih centara moći u Srbiji.
Nema nikakve sumnje da je farsa sa dva mitropolita u Crnoj Gori imala za cilj da se dezavuiše autonomija koju je imala Mitropolija crnogorsko-primorska. Jasno je takođe da režim u Srbiji, kao i crkvena vrhuška, u mitropolitu Joanikiju ne vide prijatelja.
Verovatno o njemu misle onako kako se predsednik izrazio o jednom drugom mitropolitu, raško-prizrenskom Teodosiju.
Omer Karabeg: Kako se izrazio?
Vukašin Milićević: Ne bih da citiram, u pitanju su psovke. Objavili su albanski mediji.
Politički projekat SPC
Omer Karabeg: Da li se Srpska pravoslavna crkva direktno meša u politički život Crne Gore?
Nemanja Stankov: Mislim da imamo sijaset primjera da Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori djeluje ne samo kao duhovna organizacija, već da ima i politički projekat. Činjenica je da je prva vlada nakon pada vladavine DPS-a formirana u manastiru Ostrog pod pokroviteljstvom crkvenih velikodostojnika u Crnoj Gori.
S druge strane, talas protesta 2020, organizovan i vođen od strane Srpske pravoslavne crkve, osim religijske imao je definitivno i političku crtu. Pogledajmo i dvije velike proslave koje smo imali u protekle dvije nedjelje - obilježavanje 230. godišnjice bitke na Martinićima i 150. godišnjice bitke na Vučjem dolu.
To su par excellence istorijski događaji koji su vezani za istorijsko naslijeđe ove zemlje i prije svega za njenu državnost i nezavisnost, a centralne figure na obe proslave bili su crkveni velikodostojnici. Sve to pokazuje da Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori i dalje ima veoma veliki politički uticaj.
Omer Karabeg: Zašto je vlast dozvolila Srpskoj pravoslavnoj crkvi da preuzme obeležavanje tih događaja toliko važnih za crnogorsku državnost i nezavisnost?
Nemanja Stankov: To je pitanje za one na vlasti. Ja mogu da kažem svoje mišljenje. Po meni problem je što trenutno u Crnoj Gori imate vladu koja je sastavljena od manjih vlada koje kontrolišu pojedinačne političke partije. A premijer Milojko Spajića, prema vlastitim riječima, nije pretjerano zainteresovan za većinu političkih tema u Crnoj Gori.
Ali postoje drugi koji su itekako zainteresovani kao što je to predsjednik parlamenta Andrija Mandić koji je u odličnim odnosima sa velikodostojnicima Srpske pravoslavne crkve i koji u identitetskom i istorijskom smislu dijeli njihove stavove. Njemu i njegovoj partiji - Novoj srpskoj demokratiji odgovara da u tim proslavama dominantnu ulogu imaju crkveni velikodostojnici.
U službi Moskve
Omer Karabeg: Da li Rusija, koja je nezadovoljna napredovanjem Crne Gore prema Evropskoj uniji, pokušava da utiče na političku scenu u Crnoj Gori preko Srpske pravoslavne crkve?
Vukašin Milićević: Ukratko rečeno - da. Ali to treba posmatrati u širem kontekstu jer Rusija ima interes pre svega u Srbiji. Taj interes je za obe zemlje veoma destruktivan.
Rusija nema drugog interesa osim da izvozi krizu ili da uspostavlja krizna žarišta gde god je to moguće kako bi smanjila međunarodni pritisak zbog agresije na Ukrajinu. A Srpska pravoslavna crkva, bolje rečeno njen vrh, je pod direktnim uticajem crkveno-političke Moskve.
To se vidi i iz toga kako se Srpska pravoslavna crkva postavlja u međupravoslavnim odnosima. Od crkve koja je do pre petnaestak godina, dvadesetak godina bila neka vrsta mosta između helenofonih i slovenskih crkava, ona je sada u potpunosti svrstana uz Moskovsku patrijaršiju koja je u otvorenom raskolu sa skoro polovinom pravoslavnih crkava.
Srpska pravoslavna crkva je uvučena u sukob u kome ne bi nikako trebalo da bude drugačije prisutna osim kao neka vrsta mirotvorca i posrednika.
Nemanja Stankov: Srpska pravoslavna crkva je u ovom trenutku najjači kanal uticaja Ruske Federacije u Crnoj Gori. Ipak, rekao bih da je posljednjih godina ruski uticaj relativno slabiji, nego što je bio ranije. Smanjen je broj kontakata crnogorskih političkih partija sa političkim predstavnicima Ruske Federacije što je tokom 2000-tih i 2010-tih, bilo gotovo dnevna pojava.
Razni politički predstavnici iz Crne Gore su dosta često išli u Moskvu i u druge dijelove Ruske Federacije, a u izvještajima CIA-e pominjalo se koliki se novac iz Rusije sliva u Crnu Goru za funkcionisanje političkih partija.
Sada je taj direktni uticaj dosta manji, ali je Srpska pravoslavna crkva i dalje glavni instrument ruskog uticaja u Crnoj Gori.
Srpski svet
Omer Karabeg: Da li je negiranje crnogorske nacije deo koncepta srpskog sveta čiji je zagovornik Srpska pravoslavna crkva?
Vukašin Milićević: Negiranje državnosti Crne Gore je deo destruktivne politike čija se inkarnacija zove srpski svet.
Međutim, moj je utisak da je to projekat koji je vreme pojelo, pregazilo. Ne bih voleo da zajedno s tim projektom vreme pregazi i ovu zemlju i nas koji u njoj živimo.
Nemanja Stankov Nema sumnje da je negiranje crnogorske nacije dio koncepta srpkog svijeta. Mislim da su u političkim krugovima u Srbiji shvatili da nije baš tako jednostavno ići na promjenu granica kako se to pokušavalo u prethodnom periodu.
Ali to ne znači da ne možete da radite na tome da u kulturološkom i svakom drugom smislu promijenite karaker društva kako bi ostvarili svoje ciljeve.
U tom kontekstu bih tumačio ideju srpskog svijeta. Riječ je o istoj 150-godišnjoj srpskoj težnji za dominacijom na ovim prostorima samo drugim sredstvima.