Sažetak
- Crnogorska akademija nauka i umetnosti negira bilo kakvu saradnju sa institucijama Rusije i Belorusije od početka ruske invazije u Ukrajini.
- Iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje ukazuju da je ta saradnja postojala prethodnih godina.
- Javno dostupni podaci pokazuju da je Crna Gora učestovala na događajima u organizaciji Međunarodne asocijacije akademija nauka, organizacije povezane sa beloruskim vlastima.
Crnogorska akademija nauka i umetnosti (CANU) od početka ruske invazije na Ukrajinu 24. februara 2022. godine nije ostvarila institucionalnu ni programsku saradnju sa institucijama iz Rusije i Belorusije - stoji u odgovoru iz te institucije koji je upućen Radiju Slobodna Evropa (RSE).
Suprotno tome, crnogorska nevladina organizacija Centar za građansko obrazovanje tvrdi da takva saradnja postoji i danas, uprkos tome što je CANU javno osudila rusku agresiju na Ukrajinu.
Javno dostupni podaci na sajtu Crnogorske akademije nauka i umetnosti pokazuju podatke koji delimično odstupaju od tvrdnji CANU da nije bilo saradnje.
Naime, CANU je od 2018. godine članica Međunarodne asocijacije akademija nauka (International Association of Academies of Sciences - IAAS) koja ima sedište u Minsku.
Na čelu ove organizacije nalazi se Vladimir Karanik, predsednik Nacionalne akademije nauka Belorusije i potpredsednik Vlade Belorusije, koji je od decembra 2020. godine pod sankcijama Evropske unije zbog uloge u gušenju opozicionih protesta u Belorusiji.
Iz javno dostupnih dokumenata vidi se da je CANU prethodnih godina učestvovala na događajima koje organizije IAAS, kao i da planira učešće na godišnjem zasedanju saveta ove organizacije u septembru 2026. godine.
Istovremeno, iz CANU tvrde da nikakva saradnja sa ruskom i beloruskom akademijom nauka nije planirana za budući period, a ne pominju ni saradnju sa IAAS.
Šta kažu iz Crnogorske akademije nauka i umetnosti?
Čitajte:
Kulturna saradnja Srbije i Rusije 'po meri Kremlja'Na pitanje Radija Slobodna Evropa (RSE) o tome kakvu je saradnju CANU ostvarila sa institucijama iz Rusije i Belorusije od početka ruske agresije na Ukrajinu, odgovaraju da takve saradnje nije bilo.
S druge strane, nisu sarađivali ni sa Nacionalnom akademijom nauka Ukrajine jer, kako ističu, "Ukrajina djeluje u okolnostima koje joj gotovo onemogućavaju bilo kakvu međunarodnu saradnju".
Ipak, kažu da ih je uprkos tome prošle godine posetio akademik Stanislav Dovgi, počasni konzul Crne Gore u Ukrajini, sa kojim je su razgovarali o mogućoj saradnji.
Na pitanje zbog čega je CANU i dalje članica Međunarodne asocijacije akademija nauka (IAAS), kažu da većina međunarodnih asocijacija nije prekinulo saradnju sa Rusijom i Belorusijom "razumijevajući da one okupljaju pojedince, vodeće naučnike, koji nužno ne dijele stavove političkog vođstva svojih zemalja, ili su prema njima otvoreno kritični".
Kao jedinu planiranu aktivnost u saradnji sa Ruskom akademijom nauka, iz CANU navode pripremu projekta povodom obeležavanja 200 godina od rođenja ruskog pisca Lava Nikolajeviča Tolstoja, za koji navode da bi trebalo da bude realizovan 2028. godine, "uz nadu da će do tada ratni sukobi biti okončani". U projektu je, pored crnogorske i ruske akademije, predviđeno i učešće Srpske akademije nauka i umetnosti i Makedonske akademije nauka i umetnosti.
CANU je inače, 1. marta 2022. godine osudila invaziju Rusije na Ukrajinu i pozvala na poštovanje teritorijalnog integriteta i kulturnog identiteta Ukrajine.
Takođe su pružili podršku Nacionalnoj akademiji nauka Ukrajine, uz reči da celokupno istorijsko iskustvo Crne Gore svedoči o borbi za slobodu.
"Zato je u tradiciji Crne Gore da podržava one koji brane svoj dom i svoju državu, kao i pravo da slobodno odlučuju o sopstvenoj budućnosti", piše u saopštenju predsedništva CANU.
Otkud predstavnici CANU među akademicima iz Minska i Moskve?
CANU je članica Međunarodne asocijacije akademija nauka (IAAS) od septembra 2018. godine.
Od 2017. godine sedište ove asocijacije je Nacionalna akademija nauka Belorusije u Minsku.
U maju 2025. godine, premijer Belorusije Aleksandar Turčin predstavio je novog čelnika Nacionalne akademije nauka Belorusije Vladimira Karanika.
Karanik je pod sankcijama Evropske unije, Ujedinjenog kraljevstva, Švajcarke i Kanade zbog uloge u gušenju opozicionih protesta u Belorusiji.
Trenutno vrši funkciju potpredsednika Vlade Belorusije.
Vladimir Karanik 2021. godine u Belorusiji, kada je vršio funkciju guvernera Grodnjenske oblasti.
Do marta 2025. godine bio je guverner Grodnjenske oblasti, a pre toga ministar zdravlja u beloruskoj vladi.
Blizak je saradnik predsednika Belorusije Aleksandra Lukašenka, koji se takođe nalazi pod sankcijama EU.
IAAS okuplja naučne ustanove iz 16 zemalja, među kojima su države bivše članice Sovjetskog Saveza poput Rusije, Belorusije, Jermenije, Azerbejdžana i Gruzije, ali i Kina, Vijetnam i Mongolija.
Crna Gora je jedina članica ove asocijacije sa prostora Zapadnog Balkana.
Na sajtu beloruske akademije navodi se da je u septembru 2024. godine u Moskvi održano zasedanje Saveta Međunarodne asocijacije akademija nauka, u organizaciji Ruske akademije nauka. Na skupu je učestvovala i delegacija Crne Gore.
I naredne, 2025. godine, Crna Gora je učestvovala u kongresu naučnih saveta IAAS-a u Kini u okviru inicijative kineske vlade "Jedan pojas, jedan put" koju su organizovale akademije nauka iz Kine i Belorusije.
Iako CANU tvrdi da od 2022. godine nije sarađivala sa institucijama iz Rusije i Belorusije, u javno dostupnom izveštaju o aktivnostima za 2022. godinu navodi se da je Akademija u septembru te godine organizovala naučnu konferenciju "Optimization and Applications" u Petrovcu na crnogorskoj obali, zajedno sa Računarskim centrom Ruske akademije nauka.
Na sajtu CANU nisu dostupni pregledi aktivnosti za poslednje tri godine.
Inače, Međunarodna asocijacija akademija nauka nije osudila rusku agresiju na Ukrajinu, uprkos pozivu Nacionalne akademije nauka Ukrajine, koja je inače jedan od osnivača ove međunarodne organizacije.
"Asocijacija nije reagovala na bombardovanje mirnih gradova i uništavanje civilne, kao i naučne, infrastrukture, niti je pružila podršku Nacionalnoj akademiji nauka Ukrajine, njenim građanima i državi", saopštila je ukrajinska akademija, nakon čega je i povukla članstvo iz ove organizacije u martu 2022. godine.
Još neke međunarodne organizacije prekinule su saradnju sa beloruskim i ruskim akademijama.
Tako je Evropska federacija akademija nauka ALLEA suspendovala članstvo Ruske akademije nauka i Nacionalne akademije nauka Belorusije.
I Evropska organizacija za nuklearno istraživanje - CERN je prekinula saradnju sa ruskim i beloruskim naučnim institucijama.
Ipak, deo međunarodnih organizacija to nije učinio, uprkos osudi agresije.
To uključuje organizacije kao što su Međunarodni savet za nauku (International Science Council – ISC) i Evroazijska unija univerziteta (EURAS), o čemu su pisali ukrajinski mediji, a na šta se poziva i Crnogorska akademija nauka i umetnosti u odgovoru za RSE.
RSE je tražio komentar o saradnji sa crnogorskim institucijama od Ruske akademije nauka i Nacionalne akademije nauka Belorusije, ali odgovor do objavljivanja teksta nije stigao.
Čitajte:
Srbija i Crna Gora kao poligoni ruskih službiZbog čega se poziva na prekid saradnje?
Na "zabrinjavajuć kontinuitet saradnje" CANU sa institucijama Belorusije i Rusije ukazali su iz nevladinog Centra za građansko obrazovanje.
Navode primere saradnje CANU sa Međunarodnom asocijacijom akademija nauka, ali i naglašavaju da CANU nije transparentna u vezi sa ovom saradnjom.
Navode da se CGO obratio CANU tražeći podatke o tome da li poštuju sankcije Crne Gore prema Rusiji, kao i pregled svih oblika saradnje sa Rusijom u poslednje četiri godine, ali da je CANU "odbila taj zahtev uz obrazloženje da ne poseduje tražene informacije".
Predstavnici crnogorskog Centra za građansko obrazovanje na konferenciji za štampu sa predsednikom Crne Gore Jakovom Milatovićem 2023. godine.
Ističu da je nejasno zbog čega bi CANU održavala saradnju sa ovom asocijacijom.
"Budući da je IAAS neka vrsta postsovjetskog koordinacionog tijela za akademije iz tih zemalja, neobična je odluka CANU da se 2018. godine priključe ovoj asocijaciji, a naročito i jer druge akademije sa prostora bivše Jugoslavije, sa kojima CANU blisko sarađuje, nijesu članice", navode iz CGO.
Ta nevladina organizacija pozvala je CANU da preispita i prekine članstvo u asocijaciji.
"Institucije poput CANU moraju dosljedno primjenjivati vrijednosti koje javno zastupaju. Deklarativna podrška Ukrajini gubi smisao ukoliko se istovremeno održava saradnja sa organizacijama bliskim režimima koji učestvuju u njenom razaranju", dodaju iz CGO.
Odnosi Crne Gore sa Rusijom i Belorusijom
Vlada Crne Gore je 8. aprila 2022. godine uvela sankcije Rusiji zbog vojne agresije na Ukrajinu, što podrazumeva zamrzavanje imovine dela ruskih državljana u Crnoj Gori, te zabranu rada ruskih vladinih medija. Vazdušni prostor takođe je zatvoren za ruske avione.
Čitajte:
Premijer Crne Gore najavio pooštravanje viznog režima za ruske državljaneBelorusija je pod sanckijama Evropske unije kao država koja je uključena u rusku agresiju na Ukrajinu, a Crna Gora se formalno uskladila sa tim merama.
Politička i institucionalna saradnja Crne Gore i Rusije je nakon 2022. svedena na minimum.
Sankcije, međutim, formalno ne zabranjuju sve oblike akademske saradnje.
Crna Gora smatra se liderom u pristupnim pregovorima sa Evropskom Unijom, dok vlada te zemlje najavljuje zatvaranje svih pregovaračkih poglavlja do kraja godine.